Тошкентнинг Европадаги таянчи: Ўзбекистон Президентининг Белградга ташрифи ортидан қайси келишувлар шунчаки баёнот бўлиб қолмай, амалий лойиҳаларга айланмоқда?

Бундан етти аср муқаддам Буюк ипак йўли ва Болқон савдо йўлларининг карвонлари Евросиёни ягона маконга бирлаштирган эди: Самарқанддан Константинопол орқали Адриатикагача етказилган моллар оралиқ шаҳарлар иқтисодиётини юксалтирарди. Бугун Евроосиё ўз йўналишларини қайта тартибга солмоқда ва цивилизацияларнинг тарихан муҳим икки чорраҳаси бўлмиш Марказий Осиё ҳамда Болқон яна ягона логистик ва сиёсий тизимга бирлашмоқда.

Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 6–7 сентябрь кунлари Сербияга қиладиган илк расмий ташрифини икки томонлама муносабатлардаги муҳим бир босқич сифатида кўриш лозим.

Сербия томони бўлажак тарихий ташрифни аллақачон юксак баҳоламоқда. Президент Александр Вучич ташриф ҳақида эълон қилар экан, уни “муносабатларни янада ривожлантириш учун кучли туртки” деб атади ва шерикликни мустаҳкамлашга ўзаро тайёрликни тасдиқлади. Белградда Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллиги муносабати билан ўтказилган ҳамда Сербия Президентининг рафиқаси Тамара Вучич, Миллий Ассамблея спикери Ана Брнабич, Бош вазир Джуро Маcут ва етти нафар ҳукумат амалдори иштирок этган қабул маросимида Ўзбекистоннинг Сербиядаги элчиси Ойбек Шаҳовдинов шундай деди: “Ишончим комилки, ушбу тарихий ташриф яна бир муҳим воқеа бўлиб, муносабатларимизга янги стратегик ўлчов бағишлайди”. Дипломатик нуқтаи назардан, қабул маросими иштирокчиларининг таркиби Сербия сиёсий раҳбариятининг устувор йўналишларини яққол акс эттирди.

Стратегик қарорлар қабул қилишда мувозанат

Белградга жавоб ташрифи Александр Вучичнинг 2025 йил 28–31 октябрь кунлари Тошкентга қилган илк расмий ташрифидан бир йил ҳам ўтмай бўлиб ўтади. Президент Шавкат Мирзиёев ушбу саммитни икки томонлама алоқаларда янги босқични бошлаб берган тарихий воқеа деб атади. Тадбир якунида Қўшма декларация ҳамда инвестицияларни рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш, иқтисодий ҳамкорлик, туризм, муҳандислик, илғор технологиялар ва сунъий интеллект каби соҳаларни қамраб олган бир қатор ҳукуматлараро ва идоралараро битимлар имзоланди. Шунингдек, меҳнат миграцияси тўғрисида меморандум имзоланди. Томонлар Иқтисодий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссия тузишга ҳам келишиб олдилар.

Энг муҳими шунчаки ҳужжатларни имзолаш эмас, балки уларнинг қанчалик тез ҳуқуқий кучга киришидир. 2026 йилга келиб Ўзбекистон Президенти инвестицияларни ҳимоя қилиш ва иқтисодий ҳамкорликка оид иккита йирик битимни ратификация қилиб, уларнинг ижросини тегишли давлат идораларига юклади. Май ойида Шавкат Мирзиёев Сербия ташқи ишлар вазири Марко Джурич билан учрашди ва вазир уни Белградга ташриф буюришга таклиф этди. 24 июль куни икки давлат раҳбарлари телефон орқали мулоқот қилиб, бўлажак учрашувлар ва саммитга тайёргарлик масалаларини муҳокама қилдилар. Бу каби тиғиз кун тартиби ҳар икки томон ҳам ушбу масалага аниқ муддатлари, масъулиятлари ва босқичлари белгиланган инвестиция лойиҳаси сифатида ёндашаётганини кўрсатади.

Ҳамкор профили: Ўзига хос савдо тузилмасига эга иқтисодиёт

Сербиянинг Ўзбекистон учун аҳамияти унинг ички бозори ҳажми билан эмас, балки Европанинг бошқа ҳеч бир давлатида айни шу кўринишда мавжуд бўлмаган учта устунликнинг ноёб уйғунлиги билан белгиланади.

Биринчи устунлик – унинг савдо режими. Белград Европа Иттифоқи билан Барқарорлаштириш ва ассоциация тўғрисидаги битим орқали боғланган, CЕФТАда иштирок этади, Евроосиё иқтисодий иттифоқи ва 2024 йил 1 июлдан бошлаб Хитой билан эркин савдо шартномасига эга. Сербияда ишлаб чиқарилган маҳсулотлар Европа Иттифоқи, Ғарбий Болқон, ЕОИИ ва Хитой бозорларига божсиз ёки имтиёзли тарзда кириш имкониятига эга. Бу ўзбекистонлик экспортчилар учун ўзларининг имтиёзли мақомини сақлаб қолган ҳолда Европанинг таъминот занжирларига қўшилиш имконини беради.

Иккинчи устунлик – рақамли саноат. 2025 йилда Сербиянинг АКТ хизматлари экспорти йиллик 10 фоизга ўсиб, ўн йил ичида қарийб ўн баробарга ортди ва рекорд даражадаги 4,552 миллиард еврони ташкил этди.

Учинчи устунлик – инфратузилма. Бунга унинг Х Пан-Европа транспорт йўлаги бўйлаб жойлашуви, Қора денгиз портларига чиқиш имконини берувчи Дунай дарёси тармоғи ҳамда солиқ ва божхона имтиёзларини тақдим этувчи 15 та эркин иқтисодий зонаси киради. Айни пайтда иқтисодиёт барқарорлигини сақлаб қолмоқда: 2024 йилдаги 3,9 фоизлик ўсишдан сўнг, ЯИМ 2025 йилда тахминан 2 фоизга ўсди. Жаҳон банки эса ўсиш суръатлари 3-4 фоизлик кўрсаткичга қайтишини прогноз қилмоқда.

Муносабатлар прагматикаси: Яқинлашувнинг тўртта асосий йўналиши

Логистика. Денгизга чиқиш имконияти бўлмаган Ўзбекистон учун транспорт сиёсати экспорт рақобатбардошлигини таъминлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ўрта йўлак деб ҳам аталадиган Транскаспий халқаро транспорт йўналиши орқали юк ташиш ҳажми 2021 йилдаги 840 минг тоннадан 2025 йилга келиб тахминан 4,5–4,7 миллион тоннага етди. Жаҳон банки прогнозларига кўра, 2030 йилга бориб йўлакнинг салоҳияти 11 миллион тоннага етиши мумкин. Сербия бу йўналишда ғарбий терминал вазифасини ўтайди: Каспий денгизини кесиб ўтиб, Дунай – Қора денгиз тармоғи орқали ҳаракатланадиган юкларни кейинчалик бутун Европа Иттифоқи бозорлари бўйлаб тарқатиш мумкин. Ҳаво қатнови ушбу қуруқлик йўналишларини қўллаб-қувватлайди: “Аир Сербиа” авиакомпанияси Тошкент ва Самарқандга тўғридан-тўғри рейслар очишни кўриб чиқмоқда. Александр Вучич эса икки мамлакат ўртасида имтиёзли савдо режимини ўрнатишни таклиф қилди ва бу келажакда эркин савдо келишувига олиб келиши мумкин.

Технологиялар жадал кенгайиш учун энг катта салоҳиятни тақдим этади. Сербия Президенти октябрь ойидаги ташрифи чоғида Рақамли технологиялар вазирлиги ва “IT Park Uzbekistan”да бўлди. Томонлар Сербияда лойиҳаларни, жумладан, “Uzinfocom”нинг “Palm ID” биометрик тизимини татбиқ этиш учун қўшма ИТ-корхона ташкил этишга келишиб олдилар. Ўзбекистон сервер инфратузилмаси ва муҳандислик салоҳиятига сармоя киритади, Сербия эса лойиҳани ўзининг ички бозорида, кейинчалик Европа Иттифоқида жорий этиш ва тарғиб қилиш билан шуғулланади. Шунингдек, Европадаги ўзбек стартаплари ва Марказий Осиёдаги серб лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш учун 1 миллион долларлик дастур кўриб чиқилмоқда. Вазир Шерзод Шерматов ушбу моделни қуйидагича изоҳлади: “Сербиянинг ИТ сектори Шарқий Европада кучли салоҳиятга эга. Биз синергия ярата оламиз: Сербия компаниялари шартномаларни қўлга киритади, биз эса уларга Ўзбекистондан мутахассислар топишга ёрдам берамиз. Шу тариқа уларнинг ҳам, бизнинг ҳам даромадимиз ошади. Бу экспортни рағбатлантиради ва иш ўринлари яратади”. Сербиянинг Ахборот технологиялари ва электрон ҳукумат идораси директори Михайло Ёванович Сербиянинг Ғарбий Европа ва АҚШга экспорт қилувчи ўзбек компаниялари учун “дарвоза” вазифасини ўташини таъкидлади.

Меҳнат ҳаракатчанлиги. Миграция соҳасидаги ҳамкорлик тўғрисидаги меморандум Ўзбекистон фуқароларини уюшган ҳолда ишга ёллаш, меҳнат бозори ҳақидаги маълумотларни алмашиш ва ноқонуний миграциянинг олдини олиш бўйича биргаликдаги саъй-ҳаракатларга қаратилган техник протоколни ўз ичига олади. Амалий механизмлар 2026 йил 18–19 май кунлари Тошкентда Сербия меҳнат вазири иштирокида бўлиб ўтган Халқаро миграция форумида ишга туширилди. Расмий Тошкент учун ушбу ташаббус меҳнат миграцияси йўналишларини диверсификация қилиш ва миграция оқимларининг хавфсиз ҳуқуқий доирада бошқарилишини таъминлашга хизмат қилади.

Қишлоқ хўжалиги фани ва таълими. Сербиянинг селекция, уруғчилик ва қайта ишлаш соҳасидаги тажрибаси Ўзбекистоннинг қишлоқ хўжалигини модернизация қилиш борасидаги саъй-ҳаракатлари учун жуда муҳим. Айни пайтда Ўзбекистонда Белград университетининг филиалини очиш, унда ИТ, муҳандислик ва блокчейн йўналишларида кадрлар тайёрлашни йўлга қўйиш, шунингдек, Нови Сад университети билан қўшма қишлоқ хўжалиги дастурларини ишлаб чиқиш бўйича музокаралар олиб борилмоқда.

Саммит олдидан кун тартиби: ҳужжатлардан механизмларгача

Ташрифнинг асосий сабаби сиёсий фаоллик ва савдо кўрсаткичлари ўртасидаги номутаносибликдир. Икки томонлама савдо айланмаси ўнлаб миллион долларни ташкил этади, бу эса 20,7 фоизга ўсган Ўзбекистоннинг 2025 йилдаги 81,2 миллиард долларлик умумий ташқи савдосининг бир фоизига ҳам етмайди. Бу бизнес ташаббусларининг нега жадал илгари сурилаётганини изоҳлайди: 2026 йил февраль ойида Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Ишбилармонлар кенгашини тузиш, Белградда ва Ўзбекистонда савдо уйини ташкил этиш, Сербияда “Маде ин Узбекистан” кўргазмасини ўтказиш ҳамда электротехника, машинасозлик, озиқ-овқат ва тўқимачилик саноатидаги лойиҳаларни рағбатлантириш бўйича келишувларни имзолади.

Шу билан бирга, парламентлараро алоқалар мустаҳкамланмоқда. Танзила Норбоева бошчилигидаги Ўзбекистон Олий Мажлиси делегацияси Белградда Президент Вучич, Бош вазир ўринбосари ва Иқтисодиёт вазири Адрияна Месарович ҳамда Сербия парламенти спикери Ана Брнабич билан учрашди. Брнабич Ўзбекистонни “Марказий Осиёдаги муҳим ва ишончли ҳамкор” деб атади. Элчи Шаҳобиддинов жорий йилда Сербиянинг беш нафар вазири Ўзбекистонга ташриф буюрганини қўшимча қилди.

Стратегик асос

Ўзбекистон иқтисодиёти 55 миллиард доллардан 148 миллиард долларгача ўсди, экспорт ҳажми уч баробарга ортди ва 2030 йилга бориб 240 миллиард долларга етказиш мақсад қилинган. Иқтисодиёт жадал ривожланмоқда: 2026 йилнинг биринчи чорагида ЯИМ 8,7 фоизга ўсди. Бундай салмоқли ҳажм ва ўсиш Европа бозорларига чиқиш учун янги нуқталарни талаб қилади. Сербия бу борада амалий ечим таклиф этади: у Европа Иттифоқи, ЕОИИ ва Хитойга имтиёзли кириш ҳуқуқига эга юрисдикция, ривожланган рақамли сектор, эркин иқтисодий зоналар ва дарё логистикасига эга. Сербия учун эса Ўзбекистон қарийб 40 миллион аҳолиси билан Марказий Осиёдаги энг йирик бозор бўлиб, минтақавий дарвоза вазифасини бажаради.

7–8 сентябрь кунларидаги ташриф Ўзбекистоннинг Сербиядаги биринчи элчиси ишонч ёрлиқларини топшириши билан бошланган даврни якунлаб, икки томонлама муносабатларни амалиёт босқичига олиб чиқади. Муваффақиятнинг ҳақиқий мезони имзоланган ҳужжатлар сони эмас, балки мавжуд келишувларнинг қанчалик тез фурсатда шартномалар, тўғридан-тўғри авиақатновлар, ишлаб чиқариш қувватлари ва иш ўринларига айланиши бўлади. Айнан мана шу суръат Сербиянинг расмий Тошкентнинг кенг қамровли ва прагматик узоқ муддатли ташқи иқтисодий стратегиясида қанчалик муҳим ўрин тутишини кўрсатади.

Абдуазиз Хидиров,

Магистрант,

Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат сиёсати ва бошқаруви академияси

ЎзА