Тўғри тарбия — ҳуқуқбузарликка қарши қалқон

Янги ўқув йили яқинлашган сари мактаблар, техникумлар ва олий таълим муассасаларида тайёргарлик қизийди. Хоналар таъмирланади, жиҳозлар кўздан кечирилади, иссиқлик тизимлари синовдан ўтказилади, дарс жадваллари тузилади. Аммо таълим муассасасини янги ўқув йилига тайёрлаш деганда, буларнинг ўзи билан кифояланиб қолиш мумкинми?

Асл тайёргарлик фарзандларимизнинг хавфсизлиги, хотиржамлиги ва таълим олишга бўлган иштиёқидан бошланади. Чунки мактаб, техникум ёки олий таълим муассасаси — шунчаки билим бериладиган бино эмас. У ерда шахс шаклланади, дунёқараш қарор топади, дўстликлар пайдо бўлади, орзулар туғилади. Айни шу муҳитда баъзан инсон тақдирини ўзгартириб юборадиган қарорлар ҳам қабул қилинади.

Жиззах политехника институтида ўтказилган йиғилишда янги ўқув йилига тайёргарлик билан бир қаторда ёшлар ва вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ҳамда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш масаласига жиддий эътибор қаратилгани бежиз эмас.

Чунки бу икки вазифа бир-биридан ажралган эмас. Таълим муассасасида соғлом муҳит бўлмаса, таълим сифати ҳақида тўлиқ гапириш қийин. Ёшнинг бўш вақти мазмунли ташкил этилмаса, уни турли салбий таъсирлардан асраш мушкул. Оила, маҳалла ва таълим муассасаси ўртасида узвий ҳамкорлик бўлмаса, профилактиканинг таъсир доираси ҳам тораяди.

Йиғилишда Жиззах вилояти ҳокими ўринбосари Дилмурод Худайшукуров, вилоят прокурори Бахтиёр Иброҳимов, вилоят ички ишлар бошқармаси бошлиғи, генерал-майор Ғайрат Қодиров, маҳалла раислари, ёшлар етакчилари, профилактика инспекторлари, мактаб директорлари ва маслаҳатчилари, техникум раҳбарлари, олий таълим муассасалари ректорлари ва биринчи проректорлари, тьюторлар иштирок этишди. Бу таркибнинг ўзиёқ ёшлар масаласи биргина идоранинг иши эмаслигини англатади. Бугунги ёшнинг тарбиясида ота-она ҳам, устоз ҳам, маҳалла ҳам, профилактика инспектори ҳам, ёшлар етакчиси ҳам ўз ўрнига эга. Бир бўғиндаги эътиборсизлик бошқа бўғинлардаги саъй-ҳаракатларнинг самарасини ҳам пасайтириши мумкин.

Энг оғриқли нуқта эса назоратсизликдир. Назоратсиз қолган бола деганда фақат кечқурун кўчада юрган ёки дарсга бормаётган ўқувчини тушуниш камлик қилади. Назоратсизлик баъзан кўзга кўринмайди. Боланинг уйда ёлғиз қолиши, муаммосини ҳеч кимга айта олмаслиги, унинг кимлар билан мулоқот қилаётганига бефарқ қаралиши, интернетда нималарни кўраётгани билан қизиқилмаслиги ҳам шундай хавфнинг бошланиши бўлиши мумкин.

Муаммо кўпинча жиноят содир этилган жойдан эмас, ундан анча олдин бошланади. Шунинг учун профилактиканинг энг тўғри йўли — ҳуқуқбузарлик содир этилганидан кейин уни муҳокама қилиш эмас, унга олиб келаётган сабабни вақтида кўриш. Боланинг хулқидаги ўзгаришни пайқаш, ўқишидаги пасайиш ортида қандайдир муаммо бор-йўқлигини англаш, унинг давоматидаги узилишларга бефарқ бўлмаслик, оиласидаги вазиятдан хабардор бўлиш — профилактиканинг ҳақиқий мазмуни шунда.

Йиғилишда вояга етмаганлар назоратсизлиги оқибатида содир бўлаётган жиноятлар таҳлил қилиниб, профилактик назоратни кучайтириш ва манзилли ишлаш тизимини йўлга қўйиш зарурлиги қайд этилди. Бу ерда “манзилли ишлаш” деган тушунчага алоҳида урғу бериш лозим.

Ёшларни зарарли одатлардан сақлаш учун уларни фақат огоҳлантириш етарли эмас. Унинг олдида муқобил ҳаёт тарзи бўлиши керак. Спорт билан шуғулланиш, китоб ўқиш, касб эгаллаш, тил ўрганиш, ижод қилиш, тадбиркорликка қизиқиш — буларнинг барчаси ёшни салбий муҳитдан узоқлаштирадиган кучли воситалардир.

Шу маънода, ёшлар сиёсати билан ҳуқуқбузарликлар профилактикасини бир-биридан ажратиб бўлмайди. Ёшнинг келажакка ишончи қанчалик мустаҳкам бўлса, унинг салбий таъсирларга эргашиш эҳтимоли шунчалик камаяди.

Бу ишда тьюторнинг ҳам, мактаб маслаҳатчисининг ҳам, ёшлар етакчисининг ҳам ўрни беқиёс. Аммо уларнинг вазифаси ёшларнинг олдига фақат талаб қўйиш эмас. Энг аввало, улар ёшларни эшитиши керак. Чунки эшитилмаган муаммо катталашади.

Бугун ўқишга қизиқиши сўниб бораётган ўқувчининг ҳолидан хабар олинмаса, эртага у дарсдан қолиши мумкин. Дарсдан узилган бола эса кўчада кўпроқ вақт ўтказади. Кўчадаги муҳит салбий бўлса, унинг таъсири янада кучаяди. Шу тариқа, аввал кичикдек кўринган бефарқлик катта муаммога айланиши мумкин.

Профилактиканинг энг катта вазифаси ана шу занжирни биринчи ҳалқасидаёқ узишдир. Шунинг учун янги ўқув йилига тайёргарлик жараёнида таълим муассасаларининг хавфсизлигига бир бутун тизим сифатида қараш муҳим. Бино хавфсизлиги, санитария ва иссиқлик тизими қанчалик зарур бўлса, маънавий-психологик муҳит, боланинг ҳуқуқлари ва унинг бўш вақтини мазмунли ташкил этиш ҳам шунчалик муҳим.

Куз-қиш мавсумига тайёргарлик масаласининг ҳам йиғилиш кун тартибидан ўрин олгани шундан далолат беради. Зеро, бола таълим оладиган муҳит қанчалик қулай бўлса, унинг дарсга муносабати, кайфияти ва таълим жараёнидаги иштироки ҳам шунчалик барқарор бўлади. Аммо барча вазифаларнинг марказида битта мезон туриши керак: ёш инсон тақдири.

Статистика ортида ҳамиша инсон бор. Битта ҳуқуқбузарлик — битта рақам эмас. Унинг ортида бир оила, бир болалик, бир тақдир бор. Шу боис профилактикада энг катта ютуқ ҳуқуқбузарликлар сони камайгани ҳақидаги ҳисобот эмас, балки бир ёшнинг нотўғри йўлга кириб кетишига йўл қўйилмаганидир. Буни таъминлаш учун эса ҳамкорлик қоғозда эмас, амалда ишлаши шарт.

Мактаб маҳаллага, маҳалла оилага, оила таълим муассасасига, таълим муассасаси эса ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларга ишора қилиб турса, муаммо ечилмайди. Аксинча, ҳар бир масъул ўз вазифасининг чегарасидан бир қадам чиқиб, ёш тақдири учун умумий масъулиятни ҳис этгандагина кутилган натижага эришилади. Бугун Жиззахда белгиланаётган вазифаларнинг салмоғи ҳам шунда.

Янги ўқув йили — янги дарслар, янги режалар ва янги умидлар даври. Аммо унинг энг катта мазмуни болаларимизнинг мактаб ёки олий таълим муассасасига эрталаб хотиржам кириб, кечқурун соғ-омон, яхши ният ва янги билим билан уйига қайтишида намоён бўлади.

Ёшни асраш эса уни фақат назорат қилиш эмас. Унга ишониш, уни эшитиш, унга имконият бериш. Тўғри йўлни танлаши учун унинг қўлидан тутиш. Ана шунда профилактика ҳақиқий маъно касб этади. Зеро, ҳуқуқбузарликка қарши энг кучли қалқон — қўрқув эмас, онг; жазо эмас, тарбия; бефарқ назорат эмас, ўз вақтида кўрсатилган эътибордир. Тўғри тарбия бор жойда ёшнинг қалбида эзгу мақсад, онгида масъулият, келажакка ишонч бўлади. Бундай муҳитда эса ҳуқуқбузарликка жой қолмайди.

Эндиликда белгиланган вазифаларнинг ҳақиқий натижаси қоғоздаги ҳисобот билан эмас, таълим муассасаларидаги муҳит, маҳаллалардаги хотиржамлик ва ёшларнинг эртанги кунга ишончи билан ўлчаниши керак. Чунки бугун биз ёшларга қандай муносабатда бўлсак, эртага жамият ҳам шундай мева олади.

А. Қаюмов, Ж. Ёрбеков (сурат), ЎзА мухбирлари