Mas’uliyatli ota-onalik mehr, chegara va ishonchga tayanadi
Farzand tarbiyasi haqida gap ketganda, ko‘pincha ota-onaning burchi, majburiyati va mas’uliyati haqida so‘z yuritiladi. Ammo mas’uliyatli ota-onalikni faqat «nima qilish kerak?» degan savol bilan tushuntirish yetarli emas. Bu, avvalo, «farzandim hozir nimani his qilyapti?» degan savolni bera olishdan boshlanadi.
Har bir oilaning o‘z tarixi bor. Kimdir farzandi bilan yetarlicha vaqt o‘tkaza olmayotganini ish va ro‘zg‘or tashvishlari bilan izohlaydi. Kimdir o‘z bolaligida ko‘rgan tarbiya usullarini takrorlaydi. Yana kimdir farzandiga yaxshi sharoit yaratib berishni uning ehtiyojlarini tushunishdan ustun qo‘yadi. Shu ma’noda mas’uliyatli ota-onalik ideal oila yaratish emas, balki bola bilan munosabatni har kuni qayta ko‘rib chiqish va yaxshilash jarayonidir.
Bola uchun ota-onaning moddiy imkoniyatlaridan tashqari, uning eshitilishi va tushunilishi ham muhim. «Nega bunday qilding?» degan savol ba’zan tanbeh sifatida qabul qilinadi. «Senga nima bo‘ldi?» yoki «Qanday yordam berishim mumkin?» degan yondashuv esa muloqot uchun eshik ochadi. Farq bir qarashda kichikdek tuyuladi, ammo bolaning o‘zini xavfsiz his qilishiga ta’siri katta.
Bugun bola tarbiyasiga ta’sir qilayotgan omillar ham avvalgidek emas. Internet, ijtimoiy tarmoqlar, gadjetlar, axborot oqimi va tengdoshlar muhiti bolaning dunyoqarashiga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli ota-onaning vazifasi faqat «telefonni olib qo‘yish» yoki «nazorat qilish» bilan cheklanmasligi kerak. Muhimi – bolaga nima uchun muayyan cheklovlar kerakligini tushuntirish va raqamli muhitda ham ishonchli muloqotni saqlab qolish.
Mas’uliyatli ota-onalikning yana bir muhim jihati – xatoni tan olish. Ota-ona ham inson. U charchaydi, asabiylashadi, ba’zan farzandiga nisbatan qattiq gapirib qo‘yadi. Bunday vaziyatda «men ota-onaman, demak doimo haqman» degan pozitsiyadan ko‘ra, «men ham xato qilishim mumkin», deya olish munosabatlarni mustahkamlaydi. Farzandidan uzr so‘ray olgan ota-ona unga zaiflikni emas, mas’uliyatni o‘rgatadi.
Shu nuqtai nazardan «Mas’uliyatli ota-onalik» loyihasining asosiy qiymati ham ota-onalarga tayyor qoidalarni berishda emas, balki ularni farzandiga boshqacha nazar bilan qarashga undashda ko‘rinadi. Bola — faqat tarbiya ob’ekti emas. Uning o‘z fikri, hissi, qo‘rquvi, orzusi va ehtiyojlari bor shaxs.
Loyiha doirasidagi ishlar ham aynan shu inson omiliga yaqinlashsa, uning ta’siri yanada sezilarli bo‘lishi mumkin. Masalan, ota-onalarga nazariy ma’ruzalar o‘qish bilan birga, kundalik hayotda uchraydigan vaziyatlar muhokama qilinsa: bola dars qilishni istamayapti, o‘smir ota-onasidan uzoqlashyapti, telefondan ajramay qo‘ydi, maktabda muammoga duch keldi yoki farzand o‘zini boshqalar bilan solishtira boshladi. Ana shunday real vaziyatlar orqali ota-ona o‘z xatti-harakatini tahlil qilish imkoniga ega bo‘ladi.
Mutaxassislarning fikricha, mas’uliyatli ota-onalikni qo‘rqitish yoki aybdorlik hissini kuchaytirish orqali shakllantirib bo‘lmaydi. «Siz farzandingiz uchun mas’ulsiz» degan gapning o‘zi yetarli emas. Ota-onaga ham qo‘llab-quvvatlash, bilim, maslahat va zarur hollarda mutaxassis yordami kerak. Chunki farzand tarbiyasidagi qiyinchiliklar ko‘pincha bitta oilaning emas, butun jamiyatning umumiy masalasidir.
Shu bois loyihaning samaradorligini faqat qancha tadbir o‘tkazilgani yoki qancha ota-ona qamrab olingani bilan emas, balki oilalar hayotida qanday o‘zgarish yuz bergani bilan baholash muhim. Ota-ona farzandini ko‘proq eshityaptimi? Oilada ochiq muloqot kuchaydimi? Nizolarni hal qilish usullari o‘zgardimi? Bola o‘zini oilada xavfsiz va qadrli his qilyaptimi? Aynan shu savollar loyihaning insonga ta’sirini ko‘rsatadi.
Mas’uliyatli ota-onalik — mukammal ota yoki mukammal ona bo‘lish degani emas. Bu farzandini tushunishga harakat qiladigan, o‘z xatolarini tan oladigan, chegara qo‘ya oladigan va shu bilan birga mehr ko‘rsata oladigan ota-ona bo‘lishdir.
Oxir-oqibat, bola ko‘pincha biz unga nima deganimizni emas, biz uning yonida qanday inson bo‘lganimizni eslab qoladi. Shuning uchun «Mas’uliyatli ota-onalik»ning eng katta maqsadi tarbiya qoidalarini ko‘paytirish emas, ota-ona va bola o‘rtasida insonga xos ishonch, hurmat va mehrni mustahkamlashdir. Yurtimizda amalga oshirilayotgan “Mas’uliyatli ota-onalik” loyihasi ham ayni ezgu maqsadlarga qaratilgani bilan diqqatga sazovordir.
N.Usmonova, O‘zA
