Бир неча сониялик одат катта касалликларнинг олдини олиши мумкин: санитария саводхонлиги нега муҳим?

Касалликларнинг олдини олиш ҳар доим ҳам дори ёки мураккаб тиббий муолажадан бошланмайди. Баъзан бунинг учун совун ва сувнинг ўзи етарли. Тўғри қўл ювиш, хавфсиз ичимлик суви, озиқ-овқатни тўғри сақлаш ва чиқиндиларни санитария талабларига мувофиқ бошқариш — оддий кундалик одатлар. Аммо улар биргаликда юқумли касалликлар тарқалишини камайтиришда муҳим ҳимоя тизимини яратади. Санитария саводхонлиги айнан шу оддий қоидаларни билишдан кўра, уларни ҳаёт тарзига айлантиришни англатади. Ўзбекистон Республикаси Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси Яккасарой туман бўлими санитария врачи — Шоҳрухмирзо Эркинов мавзу юзасидан батафсил тушунтирди.

“Қўлни қачон ювиш керак? Ичимлик сувининг хавфсизлигига қандай ишонч ҳосил қилиш мумкин? Хом ва тайёр маҳсулотлар нега алоҳида сақланиши керак? Озиқ-овқатни хона ҳароратида узоқ қолдириш қандай хавф туғдиради? Бу саволларнинг жавоблари оддий кўринса-да, уларга амал қилиш жамоат саломатлиги учун катта аҳамиятга эга”, дейди Шоҳруҳмирзо Эркинов.

Унинг таъкидлашича, санитария саводхонлиги фақат гигиена қоидаларини ёд билиш дегани эмас. Муҳими — билимнинг амалий одатга айланиши. Буни шартли равишда уч босқичга ажратиш мумкин: билим — амалий кўникма — барқарор одат.

Масалан, инсон қўл ювиш ичак инфекциялари хавфини камайтиришини билиши мумкин. Аммо бу билим овқатланишдан олдин, ҳожатхонадан кейин ёки ифлос юзага текканидан сўнг қўл ювиш одатига айланмаса, унинг амалий фойдаси чекланган бўлиб қолади. Шунинг учун санитария тарғиботида шунчаки “қўлингизни ювинг” дейишнинг ўзи етарли эмас. Одамга қачон, қандай ва нима учун қўл ювиш кераклигини тушунтириш муҳим.

Бир неча сониялик одат — катта ҳимоя

Жаҳон соғлиқни сақлаш амалиётида қўл гигиенаси ичак инфекциялари тарқалишини камайтиришга хизмат қилувчи муҳим профилактик чоралар қаторида кўрилади. Материалда келтирилган баҳолашларга кўра, тўғри қўл ювиш ичак инфекциялари хавфини тахминан 30–40 фоизгача камайтириши мумкин.

Бу ерда муҳим жиҳат шундаки, қўл ювишнинг фойдаси фақат шахсий саломатлик билан чекланмайди. Бир киши гигиена қоидаларига риоя қилса, у ўзини ҳимоя қилади. Бу одат оилада, мактабда, иш жойида ёки бошқа жамоаларда кенгайса, инфекция тарқалиш занжирининг узилишига ёрдам беради. Яъни, оддий шахсий одат аста-секин жамоавий ҳимояга айланади.

Сув хавфсизлиги: тиниқ сув ҳар доим ҳам хавфсиз дегани эмас

Санитария саводхонлигининг яна бир муҳим йўналиши — ичимлик суви хавфсизлиги. Сувнинг ташқи кўриниши унинг микробиологик жиҳатдан хавфсизлигини ҳар доим ҳам кўрсатмайди. Шу сабабли сув сифати шубҳали бўлган вазиятларда уни қайнатиш ёки ишончли фильтрлаш каби чоралар муҳим.

Айниқса, санитария инфратузилмаси етарли бўлмаган ҳудудларда ичак инфекцияларининг тарқалиш хавфи ортиши мумкин. Айрим баҳолашларда хавфсиз сув, санитария ва гигиена чораларини биргаликда қўллаш диарея билан боғлиқ касалланиш ҳолатларини 20–50 фоизгача камайтириши мумкинлиги қайд этилади. Бу рақамлар бир нарсани кўрсатади: сув, санитария ва шахсий гигиенани алоҳида эмас, бир бутун тизим сифатида кўриш керак.

Ошхонадаги битта хато ҳам хавф туғдириши мумкин

Санитария саводхонлиги фақат қўл ва сув билан тугамайди. Озиқ-овқат гигиенаси ҳам унинг энг муҳим қисмларидан биридир.

Масалан, хом гўшт учун ишлатилган тахтакач ёки пичоқ ювилмасдан салат тайёрлашда ишлатилса, микроорганизмлар тайёр овқатга ўтиши мумкин. Бу ҳолат кросс-контаминация, яъни микробларнинг бир маҳсулотдан бошқасига кўчиши деб аталади.

Бунинг олдини олиш учун: 
• хом ва тайёр маҳсулотларни алоҳида сақлаш; 
• улар учун имкон қадар алоҳида пичоқ ва тахтакачдан фойдаланиш; 
• ошхона юзаларини мунтазам тозалаш; 
• тайёр овқатни узоқ вақт хона ҳароратида қолдирмаслик; 
• озиқ-овқатни белгиланган шароитда сақлаш муҳим.

Кўплаб микроорганизмлар учун ноқулай бўлган ҳарорат шароитида узоқ вақт қолган озиқ-овқат хавф туғдириши мумкин. Шу сабабли иссиқ таомни ўз вақтида истеъмол қилиш ёки хавфсиз шароитда сақлаш муҳим.

Санитария маданияти атроф-муҳит билан ҳам чамбарчас боғлиқ.

Чиқиндиларни белгиланган жойдан ташқарига ташлаш ҳашаротлар ва кемирувчилар кўпайишига шароит яратиши, озиқ-овқат ва сув манбаларининг ифлосланиш хавфини ошириши мумкин. Шунинг учун чиқиндиларни тўғри бошқариш — фақат ҳудудни озода сақлаш масаласи эмас. Бу санитария-эпидемиологик хавфсизликнинг ҳам бир қисми.

Нега одамлар билган қоидаларига ҳамиша амал қилмайди?

Бу савол санитария тарғиботининг энг муҳим жиҳатларидан биридир. Чунки инсон хатти-ҳаракатини фақат маълумот билан ўзгартириб бўлмайди. Одат шаклланишида муҳит, қулайлик, ижтимоий таъсир ва такрорий эслатмалар ҳам катта роль ўйнайди.

Масалан, мактабда болага қўл ювиш ўргатилади. Агар уйда ҳам ота-она шу одатга амал қилса, бола учун бу табиий кундалик хатти-ҳаракатга айланади. Аксинча, бир муҳитда гигиена талаби қўйилиб, бошқа муҳитда унга амал қилинмаса, ўргатилган кўникманинг барқарорлиги пасайиши мумкин. Шу сабабли санитария саводхонлиги мактаб, оила, тиббиёт ходимлари ва маҳалла ҳамкорлигини талаб қилади.

Санитария саводхонлиги мураккаб ёки қиммат чораларни талаб қиладиган тушунча эмас. Унинг асосида кўпинча ҳаммага маълум бўлган оддий қоидалар туради. Аммо бу қоидаларнинг кучи уларнинг оддийлигида эмас, мунтазам бажарилишида. Чунки соғлиқни сақлаш фақат касаллик пайдо бўлгандан кейин бошланмайди. У инсоннинг ҳар куни қиладиган кичик танловларидан бошланади.

Бир неча дақиқалик тўғри одат баъзан узоқ давом этадиган даволанишнинг олдини олишга хизмат қилиши мумкин.

Моҳичеҳра Эшмирзаева ёзиб олди.

ЎзА