Keyingi yillarda mamlakatimizda fuqarolarning vijdon erkinligiga bo‘lgan konstitutsiyaviy huquqini bevosita amalga oshirish, konfessiyalararo totuvlik va bag‘rikenglikni ta’minlash, milliy va diniy qadriyatlarni qo‘llab-quvvatlash, ziyoratgohlarni va muqaddas qadamjolarni obodonlashtirish, buyuk ajdodlarimizning ilmiy merosini o‘rganish va targ‘ib qilish ishlari yangicha ma’no-mazmun bilan boyidi.

Prezidentimiz tashabbusi asosida yurtdoshlarimiznig Haj va Umra amallarini emin-erkin ado etishi yo‘lida zarur barcha sharoitlar yaratildi.  

O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi professori, tarix fanlari doktori Ilhomjon Bekmirzayev bilan bu boradagi imkoniyatlar, umuman Haj va Umra ziyorati odobi xususida suhbatlashdik.

–  Bugungi kunda yurtdoshlarimizga Haj va Umra ziyoratlarini ado etishlari uchun kerak bo‘lgan barcha imkoniyat va sharoitlar yaratilmoqda. Umuman, Haj va Umra ibodatining inson ma’naviy hayotidagi o‘rni qanday?

–  Mamlakatimizda so‘nggi yillarda ma’naviy-ma’rifiy sohada amalga oshirilayotgan islohotlar fuqarolarning vijdon erkinligini ta’minlash, din va ibodat masalalarida keng imkoniyatlar yaratishga qaratilgan. Jumladan, musulmonlarning Haj va Umra ziyoratlarini ado etishlari uchun zarur sharoitlar muhayyo etilmoqda. Buning natijasida minglab yurtdoshlarimiz muqaddas ibodatlarni ado etish baxtiga muyassar bo‘lmoqda. Haj va Umra ibodatlari inson ma’naviy hayotida chuqur ahamiyatga ega bo‘lib, ularning ruhiy va axloqiy kamolotiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ziyorat odobiga amal qilish va ibodatning ma’naviy qimmatini anglash ham muhimdir.

Haj islomning beshta asosiy ruknidan biri bo‘lib, imkoni bor musulmon uchun umrida bir marta farz amal hisoblanadi. Umra esa sunnat amal bo‘lib, yilning istalgan vaqtida ado etilishi mumkin.  

Tavhid va ixlos amallarimizni asosi bo‘lishi kerak: Haj va Umra ibodatlari insonni yagona Xudoga sadoqat bilan bog‘laydi. Ka’ba atrofida yig‘ilgan musulmonlar Allohga ixlos bilan ibodat qiladilar. Bu insonning qalbida tavhidni mustahkamlaydi.

Barobarlik va birodarlikni targ‘ib qiladi, chunki Hajda barcha musulmonlar bir xil libosda, bir xil ibodatda bo‘ladilar. Bu ijtimoiy tenglik va birodarlikni namoyon qiladi. Sabr va matonatni o‘rgatadi, uzoq safar, katta jamoa, turli qiyinchiliklar insonni ruhiy jihatdan mustahkamlaydi. Ma’naviy poklanishga xizmat qiladi, chunki hadislarda kelganidek, Haj insonni gunohlardan poklaydi.

Umra sunnat amal bo‘lib, yilning istalgan vaqtida ado etilishi mumkin. Umra ham insonning ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutadi: qalbni tozalaydi, gunohlardan poklaydi, ixlosni kuchaytiradi, Allohga yaqinlashish vositasi hisoblanadi. Payg‘ambar (s.a.v.) aytganlar: “Ramazonda Umra qilish Hajga teng.” Bu amalning savobi katta ekani ta’kidlangan. Haj va Umra musulmonlarning birodarlik va hamjihatlik ruhini mustahkamlaydi. Turli mamlakatlardan kelgan musulmonlar bir-birlari bilan tanishadilar, tajriba almashadilar. Bu ummatning birligiga xizmat qiladi.

Hajda barcha musulmonlar bir xil libosda ehromda bo‘ladilar. Bu ijtimoiy tenglik va birodarlikni namoyon qiladi. Millat, irq va tilidan qat’i nazar, barcha musulmonlar bir safda ibodat qiladilar.

– Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalayotgan ma’lumotlarga ko‘ra, ziyorat odobidan barcha ham boxabar emasligi ayon bo‘lmoqda. Shu haqda fikrlaringizni bilmoqchi edik. Ziyorat odobiga amal qilish uchun nimalarga e’tibor qaratish kerak va o‘zi umuman, ziyorat odobining muhimligi nimalarda ko‘rinadi?

– Ziyorat odobi ibodatning ma’naviy samaradorligi uchun juda muhim. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalayotgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, ziyorat odobidan barcha ham boxabar emas. Ziyoratga chiqishda niyat Alloh rizoligi uchun bo‘lishi shart. Agar niyat dunyoviy maqsadlar uchun bo‘lsa, ziyoratning ma’naviy qimmati kamayadi. Muqaddas joylarda baland ovozda gapirish, tartibsizlik qilish mumkin emas. Masjidlarda sukut saqlash, ibodatga diqqat qilish ziyorat odobining asosiy qismi. Ziyoratda asosiy maqsad ibodat va duo ekanini unutmaslik lozim. Savdo-sotiq, sayyohlik yoki boshqa dunyoviy ishlar ziyoratning ma’naviy qimmatini pasaytiradi.  

Ziyoratdagi tartib va qoidalarga amal qilish, boshqalarga xalaqit bermaslik muhim. Masalan, safiga kirishda tartib saqlash, boshqalarga yo‘l berish ziyorat odobidir. Masjid va muqaddas joylarda tozalikka e’tibor berish ziyorat odobining asosiy qismi. Bu nafaqat shaxsiy poklik, balki jamoat tartibini ham ta’minlaydi. Ziyorat odobiga amal qilish ibodatning ma’naviy qimmatini oshiradi, ziyoratni haqiqiy ruhiy tarbiya jarayoniga aylantiradi.

– Ma’lumki, muqaddas Islom dinimizda Haj va Umra ziyoratlariga teng, barobar bo‘lgan ezgu va savobli amallar ham mavjud. Ushbu amallar nimalardan iborat?

– Darhaqiqat, Islomda Haj va Umraga teng savobli amallar ham mavjud. Bu amallar insonga katta savob va ma’naviy yuksalish olib keladi. Juma namozida qatnashish — hadislarda juma namozining savobi katta ekani va u muayyan ma’noda Hajga tengligi ta’kidlangan. Juma namozi musulmonlarning haftalik yig‘ilishi bo‘lib, ijtimoiy birlikka xizmat qiladi. Ramazon oyida Umra qilish Payg‘ambar (s.a.v.) aytganlar: “Ramazonda Umra qilish Hajga teng.” Ilm o‘rganish va o‘rgatish Islomda ilm olish va uni tarqatish katta savobli amal hisoblanadi. Ulamolar ilmni Hajga teng savobli amal sifatida ta’riflaganlar. Ota-onaga xizmat qilish, ota-onani rozi qilish va ularga xizmat qilish Hajga teng savobli amal sifatida kelgan. Bu amal insonning ma’naviy hayotida katta ahamiyatga ega. Jamoat namozlari va sadaqa, jamoatda namoz o‘qishning savobi katta bo‘lib, u insonning ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutadi. Sadaqa berish ham katta savobli amal hisoblanadi.

Ulug‘ allomalarimiz o‘zlarining butun dunyoga mashhur bo‘lgan asarlarida Umra va Haj qilishning odobi, tartibi, huquqiy asoslarini batafsil bayon qilib berishgan. Shamsul aimma Saraxsiy “Al-Mabsut” asarida, Abulmafohir Faxruddin Qozixon O‘zgandiy “Fatovoyi Qozixon” asarida, Burhonuddin Mahmud Buxoriy “Muhitul Burhoniy” asarida, Burhonuddin Marg‘inoniy “Hidoya” asarida biz yuqorida aytib o‘tgan masalalarning bayonini keltirgani va bugun butun islom olami mazkur asarlar asosida ibodatlarini olib borayotgani faxru iftixorimizdir. “Hidoya sharh bidoyatil mubtadi” asarini o‘zbek tiliga ilmiy-izohli, akademik tarzda tarjima qilish jarayonida biz ham batafsil izohlash va xalqimizga sodda tilda yetkazishga harakat qildik.

Xulosa qilib aytganda, Haj va Umra ibodatlari inson ma’naviy hayotida chuqur ahamiyatga ega. Ular insonni tavhidga, ixlosga, sabrga va ma’naviy poklanishga yetaklaydi. Ziyorat odobiga amal qilish ibodatning samaradorligini oshiradi va uni haqiqiy ruhiy tarbiya jarayoniga aylantiradi. Shuningdek, Islomda Haj va Umraga teng savobli amallar ham mavjud bo‘lib, ular insonning ma’naviy yuksalishiga xizmat qiladi.

– Batafsil va mazmunli suhbat uchun tashakkur!

O‘zA muxbiri  

Nazokat Usmonova yozib oldi.