Халқнинг олимлари, шоирлари, рассомлари, бастакорлари, сиёсий арбоблари, саркардалари ҳақидаги муфассал маълумотлар эса, унинг илм-маърифати кўзгуси бўлган универсал энциклопедиясидан муносиб ўрин эгаллайди. Шунинг учун универсал энциклопедия – давлатнинг паспорти, дейилади.

Дунёда ривожланган давлатлар кўп. Лекин уларнинг ҳаммаси ҳам ўзларининг универсал энциклопедиясини нашр эттира олган эмас. Агар чиқарган бўлса ҳам шу соҳа билимдонлари назарига тушмаган. Билимдонлар АҚШ, Буюк Британия, Россия каби бир қанча давлатларнинг универсал энциклопедияларини эътироф этишади. Шундай юксак эътирофга сазовор бўлган универсал энциклопедиялар қаторида 2000–2006 йилларда чиққан 12 жилдли “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” борлиги бизга фахр-ифтихор бағишлайди.

Бу муваффақият омилларини англаш учун ярим аср ортга қайтамиз. 1968 йилда Тошкентда универсал энциклопедия нашр этиш учун нашриёт ташкил этилди. Унга машҳур академик Иброҳим Мўминов бош муҳаррир – раҳбар этиб тайинланди. Ишнинг кўзини биладиган раҳбар шу соҳада ишлай оладиган олим ва ноширларни жамоага жалб қилди. Шу тариқа юртимизда энциклопедиячи ноширлар мактабига асос солинди. Бу жамоа 12 йиллик теран изланиш ва машаққатли меҳнатлари эвазига ўзларига юклатилган вазифани бажариб, 1971–1980 йилларда юртимиздаги биринчи 14 жилдлик универсал энциклопедияни нашр эттирди. Албатта, собиқ мустабид тузум мафкураси асосида тайёрланган бу энциклопедия камчиликлардан холи эмасди. Аммо шуни алоҳида таъкидлашимиз керак, энциклопедияни тайёрлаш жараёнида юртимизда энциклопедиячи ноширлар мактаби пайдо бўлди.

Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 4 сентябрда қабул қилган “Ўзбекистон Республикаси қомусини нашр этиш тўғрисида”ги қарорига асосан энциклопедиячи ноширлар мактабида тажрибаси ошган жамоа соҳалар бўйича сўзликлар тузишга киришди, мезонларини ишлаб чиқди. Вазирлар Маҳкамасининг 1997 йил 20 мартда қабул қилган қарорига кўра ўша жамоа негизида “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти ташкил этилди ва унинг зиммасига 12 жилдли миллий энциклопедияни яратиш юкланди. Бу масъулиятли вазифани энциклопедиячи ноширлар жамоаси 2000–2006 йиллар давомида шараф билан бажарди.

Одатда универсал энциклопедиялар ҳар чорак асрда ҳаётдаги ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда тўлдиришлар билан янгидан чоп этилади. Мустақиллик шарофати билан юртимизда “Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида” қонун қабул қилинди ва навқирон авлодимиз шу алифбода таълим олаётганига чорак аср бўлиб қолди. Шу боис биз навқирон авлодимиз давлат паспорти бўлган ўзбек лотин алифбосидаги “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi” нашр этилаётгани ҳақидаги хушхабарни кутаётгандик. Бунинг ўрнига “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти янгидан ташкил этилаётган “Ўзбекистон нашриёти” Давлат корхонасига қўшилиши ҳақидаги хабарни эшитдик...

Тўғри, замонавий техникалар ривожланган ҳозирги даврда бир кунда китоб чиқариш мумкин. Бироқ, универсал энциклопедияни нашрга тайёрлаш учун бир ой ҳам, бир йил ҳам камлик қилади. Ҳозирги кунда билимдонлар томонидан эътироф этилаётган “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” 1-жилдини нашр эттириш учун энциклопедиячи ноширлар мактабида шаклланган ва тажрибасини оширган муҳаррирлар ҳам тўрт йил сарфлашди. Чунки универсал энциклопедияни тайёрлаш мушкул ва мураккаб жараён. Бунинг учун олдин соҳалар бўйича энциклопедиячи ноширларлардан иборат бўлимлар шакллантирилади, сўнгра соҳалар бўйича сўзликлар тузилади, мезонлар ишлаб чиқилади, илмий маслаҳат кенгашлари аъзолари, энциклопедия услубига мос тарзда аниқ далиллар асосида мухтасар мақола ёзадиган муаллифлар, малакали тақризчилар аниқланади, тайёр мақолалар бош таҳрир ҳайъати аъзолари назаридан ўтказилади, шундан кейингина нашрга тавсия қилинади.

Бундан ўн олти йил олдин Ибн Сино номидаги тиббиёт нашриёти бошқа нашриётга қўшилиши оқибатида неча йиллар давомида шаклланган тиббиётчи ноширлар мактабини йўқотгандик. Коронавирус пандемияси туфайли юртимизда карантин эълон қилинган даврда шу нашриёт ўрни жуда-жуда билинди. Агар шу нашриёт бўлганда эди, ундаги тажрибали тиббиётчи ноширлар соҳа мутахассисларини жалб этган ҳолда коронавирус касаллиги ва ундан сақланиш чоралари тўғрисида китобча тайёрлаб, нашр эттирарди. Бундай зарур китобча тегишли ташкилотлар томонидан ҳар бир хонадонга етказиб бериларди. Ишончим комил, бу китобчани, ҳатто мактабни тугатгандан кейин қўлига китоб ушламаган кишилар ҳам карантин даврида ўқиб чиқарди ва ўзлари учун керакли тавсияларни билиб оларди.

Демак, ҳар бир эзгу ишни ўз вақтида бажариш керак. Ҳозир энциклопедиячи ноширлар жамоасига эга нашриётимиз бор. Бундан ташқари кейинги йигирма йил ичида юртимизда ҳам, жаҳонда ҳам катта ўзгаришлар содир бўлди. Бундай ўзгаришларни фақат универсал энциклопедиягина қамраб олиши мумкин. Шундай экан ўзбек лотин алифбосидаги “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi”ни нашр эттиришга тайёргарлик ишларини тезроқ бошлашимиз лозим. Юртимизнинг навқирон авлоди ҳам кимлигини сўрашганда паспортини кўрсатиб ғурурлангандай, халқимиз ҳақида сўрашганда мустақил давлатимиз паспортини – ўзбек лотин алифбосидаги “Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi”ни кўрсатиб фахрланишсин.