Osmonga ko‘tarilgan uchuvchi pastda nimani ko‘radi? Shaharlar, tog‘lar, daryolar... Ammo XX asrning 20 – 30-yillarida O‘zbekiston osmonida uchgan uchuvchilar uchun manzara biroz boshqacha edi. Ular pastda faqat go‘zallikni emas, balki hayot va mamot kurashini, cho‘lning shafqatsiz hukmini va asrlar davomida qum ostida yotgan sirlarni ko‘rdilar. Aviatsiya endigina oyoqqa turayotgan bir paytda, samolyotlar nafaqat yo‘lovchi tashish, balki qutqaruvchi, qidiruvchi va tadqiqotchi vazifasini ham bajara boshladi. Bugungi maqolamiz samolyot qanoti ostidan topilgan hayot manbalari va ko‘rinmas dushmanga qarshi ochilgan “havo fronti” haqida.
O‘sha davrda O‘zbekistonning chekka hududlari, ayniqsa Termiz va Amudaryo bo‘ylarida bezgak kasalligi (malyariya) avj olgan edi. Yo‘llar yo‘q, botqoqliklar va cho‘llar orqali dori-darmon yetkazish haftalab, ba’zan oylab vaqt olardi. Odamlar oddiy xinin yetishmasligidan vafot etardi. Shunday vaziyatda aviatsiya yagona najotkor sifatida maydonga chiqdi. Toshkentdan havoga ko‘tarilgan samolyotlar Termizga qisqa vaqt ichida yetib borib, minglab odamlarning hayotini saqlab qolgan xinin dorisini yetkazib berdi. Bu parvozlar shunchaki transport qatnovi emas, balki haqiqiy jasorat namunasi edi, chunki uchuvchilar navigatsiya uskunalarisiz, faqat ko‘z va tajribaga tayanib, murakkab ob-havo sharoitida uchganlar.
Ammo aviatsiyaning vazifasi faqat tibbiyot bilan cheklanmadi. Cho‘l hududlarida suv – bu hayot demakdir. Ustyurt platosi va Qizilqum kengliklarida cho‘ponlar va geologlar suvsizlikdan qiynalardi. Yerdan turib qaraganda, hamma joy bir xil qum va toshdek ko‘rinadi. Lekin yuqoridan, qush parvozi balandligidan qaraganda, yer osti suvlarining izlari, qadimgi quduqlarning o‘rni yaqqol ko‘zga tashlanardi. Uchuvchilar maxsus aerofotos’yomka uskunalari yordamida cho‘llarni suratga oldilar. Bu suratlarni o‘rganish natijasida geologlar ko‘plab yangi suv manbalarini, tuz konlarini va foydali qazilmalarni topdilar. “Qora oltin” va gaz konlarini qidirishda ham aviatsiyaning o‘rni beqiyos bo‘ldi.
Eng hayratlanarli kashfiyotlardan biri – bu “havo arxeologiyasi” edi. Asrlar davomida qum ostida qolib ketgan qadimiy shaharlar, karvon yo‘llari va qal’alar izlari yerdan qaraganda bilinmasdi. Ammo samolyotdan olingan suratlarda qadimgi devorlarning tasviri, ko‘milib ketgan yo‘llarning chizmalari aniq ko‘rinib turardi. Aynan shu usul orqali olimlar Buyuk Ipak yo‘lining unutilgan tarmoqlarini qayta tiklashga muvaffaq bo‘ldilar. Uchuvchilar o‘zlari bilmagan holda tarixchi va arxeologlarga aylanib qolgandilar. Ularning suratlari asosida xaritalar tuzildi, yangi ilmiy ekspeditsiyalar tashkil etildi.
Qishloq xo‘jaligida ham aviatsiya “tez yordam” vazifasini bajardi. Chigirtkalar hujumi dehqonlar uchun haqiqiy ofat edi. Bir necha kun ichida butun hosilni yeb bitiradigan bu hasharotlarga qarshi kurashishda samolyotlardan kimyoviy ishlov berish usuli qo‘llanila boshlandi. Bu nafaqat hosilni, balki minglab oilalarni ocharchilikdan saqlab qoldi. “Havodan hujum” endi dushmanga emas, balki zararkunandalarga qarshi qaratilgan edi.
Ushbu voqealar silsilasida bir haqiqat yaqqol namoyon bo‘ladi: texnika qanchalik murakkab bo‘lmasin, uning asl mohiyati insonga xizmat qilishdir. O‘zbekiston aviatorlari nafaqat osmonni zabt etdilar, balki yer ostidagi boyliklarni ochishga, tarixni tiklashga va inson hayotini saqlashga ulkan hissa qo‘shdilar. Samolyot – bu faqat temir va motor emas, bu – cho‘lda qolgan cho‘pon uchun bir qultum suv, kasal bola uchun hayotbaxsh dori va tarixchi uchun o‘tmishga ochilgan darcha edi.
Bugun biz zamonaviy texnologiyalar asrida yashayapmiz, sun’iy yo‘ldoshlar yerni kuzatib turibdi. Ammo o‘sha ilk davrlarda, oddiy aeroplanlarda, hech qanday zamonaviy uskunalarsiz amalga oshirilgan bu ishlar inson irodasi va aql-zakovatining naqadar kuchli ekanini ko‘rsatadi. Ajdodlarimiz osmonni nafaqat parvoz uchun, balki yerdagi hayotni yaxshilash uchun ham bo‘ysundira olgan edilar. Bu tajriba – ilm-fan va amaliyot uyg‘unligining oliy namunasidir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA