Осмонга кўтарилган учувчи пастда нимани кўради? Шаҳарлар, тоғлар, дарёлар... Аммо ХХ асрнинг 20 – 30-йилларида Ўзбекистон осмонида учган учувчилар учун манзара бироз бошқача эди. Улар пастда фақат гўзалликни эмас, балки ҳаёт ва мамот курашини, чўлнинг шафқатсиз ҳукмини ва асрлар давомида қум остида ётган сирларни кўрдилар. Авиация эндигина оёққа тураётган бир пайтда, самолётлар нафақат йўловчи ташиш, балки қутқарувчи, қидирувчи ва тадқиқотчи вазифасини ҳам бажара бошлади. Бугунги мақоламиз самолёт қаноти остидан топилган ҳаёт манбалари ва кўринмас душманга қарши очилган “ҳаво фронти” ҳақида.

Ўша даврда Ўзбекистоннинг чекка ҳудудлари, айниқса Термиз ва Амударё бўйларида безгак касаллиги (малярия) авж олган эди. Йўллар йўқ, ботқоқликлар ва чўллар орқали дори-дармон етказиш ҳафталаб, баъзан ойлаб вақт оларди. Одамлар оддий хинин етишмаслигидан вафот этарди. Шундай вазиятда авиация ягона нажоткор сифатида майдонга чиқди. Тошкентдан ҳавога кўтарилган самолётлар Термизга қисқа вақт ичида етиб бориб, минглаб одамларнинг ҳаётини сақлаб қолган хинин дорисини етказиб берди. Бу парвозлар шунчаки транспорт қатнови эмас, балки ҳақиқий жасорат намунаси эди, чунки учувчилар навигация ускуналарисиз, фақат кўз ва тажрибага таяниб, мураккаб об-ҳаво шароитида учганлар.

Аммо авиациянинг вазифаси фақат тиббиёт билан чекланмади. Чўл ҳудудларида сув – бу ҳаёт демакдир. Устюрт платоси ва Қизилқум кенгликларида чўпонлар ва геологлар сувсизликдан қийналарди. Ердан туриб қараганда, ҳамма жой бир хил қум ва тошдек кўринади. Лекин юқоридан, қуш парвози баландлигидан қараганда, ер ости сувларининг излари, қадимги қудуқларнинг ўрни яққол кўзга ташланарди. Учувчилар махсус аэрофотосъёмка ускуналари ёрдамида чўлларни суратга олдилар. Бу суратларни ўрганиш натижасида геологлар кўплаб янги сув манбаларини, туз конларини ва фойдали қазилмаларни топдилар. “Қора олтин” ва газ конларини қидиришда ҳам авиациянинг ўрни беқиёс бўлди.

Энг ҳайратланарли кашфиётлардан бири – бу “ҳаво археологияси” эди. Асрлар давомида қум остида қолиб кетган қадимий шаҳарлар, карвон йўллари ва қалъалар излари ердан қараганда билинмасди. Аммо самолётдан олинган суратларда қадимги деворларнинг тасвири, кўмилиб кетган йўлларнинг чизмалари аниқ кўриниб турарди. Айнан шу усул орқали олимлар Буюк Ипак йўлининг унутилган тармоқларини қайта тиклашга муваффақ бўлдилар. Учувчилар ўзлари билмаган ҳолда тарихчи ва археологларга айланиб қолгандилар. Уларнинг суратлари асосида хариталар тузилди, янги илмий экспедициялар ташкил этилди.

Қишлоқ хўжалигида ҳам авиация “тез ёрдам” вазифасини бажарди. Чигирткалар ҳужуми деҳқонлар учун ҳақиқий офат эди. Бир неча кун ичида бутун ҳосилни еб битирадиган бу ҳашаротларга қарши курашишда самолётлардан кимёвий ишлов бериш усули қўлланила бошланди. Бу нафақат ҳосилни, балки минглаб оилаларни очарчиликдан сақлаб қолди. “Ҳаводан ҳужум” энди душманга эмас, балки зараркунандаларга қарши қаратилган эди.

Ушбу воқеалар силсиласида бир ҳақиқат яққол намоён бўлади: техника қанчалик мураккаб бўлмасин, унинг асл моҳияти инсонга хизмат қилишдир. Ўзбекистон авиаторлари нафақат осмонни забт этдилар, балки ер остидаги бойликларни очишга, тарихни тиклашга ва инсон ҳаётини сақлашга улкан ҳисса қўшдилар. Самолёт – бу фақат темир ва мотор эмас, бу – чўлда қолган чўпон учун бир қултум сув, касал бола учун ҳаётбахш дори ва тарихчи учун ўтмишга очилган дарча эди.

 Бугун биз замонавий технологиялар асрида яшаяпмиз, сунъий йўлдошлар ерни кузатиб турибди. Аммо ўша илк даврларда, оддий аэропланларда, ҳеч қандай замонавий ускуналарсиз амалга оширилган бу ишлар инсон иродаси ва ақл-заковатининг нақадар кучли эканини кўрсатади. Аждодларимиз осмонни нафақат парвоз учун, балки ердаги ҳаётни яхшилаш учун ҳам бўйсундира олган эдилар. Бу тажриба – илм-фан ва амалиёт уйғунлигининг олий намунасидир.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА