Ҳарбий жанг санъати

Қуролли Кучларимиз тизимида етук ва малакали кадрлар, ватанпарвар ҳарбий хизматчиларни тайёрлаш ўзининг юксак даражасига эришиб бораётганини барчамиз юракдан ҳис қилиб турибмиз. Буни кенгроқ ва чуқурроқ англаш учун армиямизнинг кечаги ва бугунги қиёфасини таққослашнинг ўзи кифоя.

Изланишлар, ислоҳотлар, натижа ва ютуқлар замирида маънан ва жисмонан чиниққан ўзбек ўғлонларининг меҳнати, жасорати ётади. 

Ҳеч ўйлаб кўрганмисиз, кўп асрлар муқаддам туркий жангчиларимиз қақшатқич жангларга қандай тайёргарлик кўришган? Уларнинг қуролланиш тактикаси, кийим-кечаги, машқ полигонлари қандай кўринишда бўлган?   

Бу каби саволларга аниқ жавоб бўлмасада, қадимий манбалардаги қимматли маълумотлар хаёлимизда ўша давр манзараларини қисман жонлантиришга ёрдам беради.

Аввало сак ва массагетлар ҳақида. Юнон тарихчиси Геродот Ўрта Осиё чўлларида яшовчи кўчманчи сак (скиф) ва массагетларнинг жанговар маҳорати ҳақида қимматли маълумотларни ёзиб қолдирган. У ўзининг «Тарих» асарида кўчманчи саклар ҳақида ёзар экан, уларнинг урушдаги мардлиги, хусусан, камонлардан қандай фойдаланиши, от устида турли ақл-бовар қилмас хатти-ҳаракатлар қила олишини баён қилади. 

– Уруш ва югуриш тактикаси ва отда туриб нишонни аниқ мўлжалга олиш қобилияти уларни даҳшатли рақибга айлантиради, – деб ёзилади асарда.

Геродот, шунингдек, Каспий денгизининг шарқида яшаган кўчманчи халқ – массагетлар ҳақида ҳам тўхталиб ўтади. Уларнинг кийим-кечакларини сакларникига ўхшатиб, даштдаги кўчманчи турмуш тарзига мос кийиниш маданияти жуда-жуда яқин эканини таърифлайди. 

Чиндан ҳам массагетларнинг жангдаги шиддати, найза ва турли жанговар қуроллардан фойдаланиш усуллари Геродот томонидан қайд этилган. Кўчманчи турмуш тарзи билан машҳур бўлган ушбу қабилалар одатда жун, мўйна ва теридан тикилган кийимларни совуқ иқлим шароитларида кийишган бўлса, баланд чўққили бош кийимлар, кенг белбоғлар, металл, суяк ёки қимматбаҳо тошлардан ясалган сирғалар, маржон ва билагузуклар, ҳимоя туморлари – булар сак ва массагетлар либосларининг бир қисми эди. 

Шунингдек, уларнинг кийимлари ўз маданий меросини акс эттирувчи мураккаб нақшлар, рамзлар ва ранглар билан безатилган бўлиб, даштнинг оғир шароитларига мос эди. 

Қамчи...

Саклар ҳаётида қилич, болта, ханжар ва қамчи алоҳида ўринга эга бўлган. Бироқ, сак қиличлари қисқа эди (уларнинг замонавий варианти Кавказ ханжаридир), улар билан эгарда душманга етиб бориш қийин эди. Шу сабабли, қамчи универсал, мослашувчан, тез ва самарали қуролга айланди. Ўткир зарбалар билан у нафақат тана аъзоларини жароҳатлар, балки кийимларни йиртиб, парчалаб ташларди. Бу нафақат чавандозга, балки отга ҳам таъсир кўрсатган. Айтганча, зирҳнинг шаклланишида муҳим роль ўйнаган восита қамчи эди, чунки ўзингизни қалқон билан қамчи зарбидан ҳимоя қила олмайсиз. Қамчидан фойдаланишнинг қулайлиги унинг ҳар доим қўлга осон ўрнашгани билан изоҳланади. Қамчи ёрдамида найза ёки болтанинг ўқини ўраб, қуролни қўлдан тортиб олиш ва ўша пайтда узангининг йўқлиги чавандозни ерга қулатиши мумкин эди. Моҳир жангчилар қамчи билан улар томон учаётган ўқ ва найзаларга чап беришган.

От миниш ва камондан отиш

Туркий қабилаларнинг жанг ўзагида от миниш ва камондан отиш маҳорати ётар эди. Ёш жангчилар болаликданоқ чавандозлик ва ўқ отиш санъатини пухта эгаллаган ҳолда катта тайёргарликдан ўтар эдилар. Айниқса, от чоптириб аниқ ота олиш маҳорати уларнинг жангларда муваффақият қозонишида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган.

Буни қарангки, ўша даврларда ҳам жангчилар яширин сценарий ва манёврлар орқали машқ қилдирилган. Жангчилар отга тезликда миниш, қуролни сониялар ичида шай ҳолга келтириш, бир пайтнинг ўзида қурол ва қуролсиз ҳолда рақибга зарар етказиш тадбирларини машқ қилишган. 

Қўшин орасида чидамлилик, чаққонлик ва максимал кучни шакллантириш учун югуриш, кураш ва турли тўсиқлардан ўтиш каби спорт машқлари олиб борилган. Айниқса, кураш туркий қабилалар ўртасида кенг тарқалган спорт тури бўлиб, бир вақтнинг ўзида машқ қилиш ва жанговар тайёргарлик вазифасини ўтаган.

Жангчилар камондан отиш билан бир қаторда қилич, найза каби бошқа қуроллар билан ҳам машқ қилишган. Улар яқин жанговар вазиятларда ушбу қуроллардан самарали фойдаланишнинг турли усулларини синовдан ўтказишган.

Жангчилар ҳарбий тактика бўйича ўқитилган бўлиб, ҳаракатлар ва стратегияларни биргаликда қўллай олиш ва мувофиқлаштиришни ўрганган. Бу машғулот уюшган уруш ва жанг майдонида тартиб-интизомни сақлаш учун жуда муҳим эди.

Туркий жангчилар ўзларининг кўчманчи турмуш тарзини ҳисобга олган ҳолда, оғир об-ҳаво шароитларига дош бериш, танглик юзага келганда озиқ-овқат ва зарурий маҳсулотларни излаш, бир сўз билан айтганда, омон қолиш кўникмаларини ҳам ривожлантирганлар. Бундай машқлар узоқ муддатли ҳарбий юришлар учун жуда зарур эди.

Юришларда отлиқ жангчининг ҳарбий санъати алоҳида эътироф этилган. Жангчи отни ҳеч ким ҳуркитиб юбормаслигини қаттиқ назорат қилган, ҳар қандай вазиятда от билан яхши муносабатда бўла олиш тажрибасини шакллантириб борган. Чунки жангда рақиблар от ва жангчининг ҳамжиҳатлилигини бузишга ҳаракат қилишар эди. 

Қуйидаги маълумотлар туркий жангчиларнинг ҳаёти отга нақадар боғлиқ эканини кўрсатади:

– ...378 йил 9 августда Рим қўшинлари Дўнай бўйида туркий отлиқ қўшинларни яна синовдан ўтказдилар. Ва яна улар ўзларини ортиқча баҳоладилар. Отлиқларнинг қанот ҳужуми ҳайратланарли эди... Ўша жангдан сўнг Ғарбий империя ниҳоят ўз қўшинини йўқотди. Уруш энди ҳеч нарсани ҳал қилмасди. Буни 396 йилда Яқин Шарққа ташриф буюрган Рим папасининг элчиси Жеромнинг мактубидан келиб чиққан ҳолда ҳамма тушунди. У ердан қипчоқларни топиб, маъносиз қон тўкишни тўхтатди. Мактубда пиёда жанг қилишни ўзлари учун шармандалик деб ҳисоблаган турк отлиқлари олдида император аскарларининг даҳшатга тушганликлари ёзилган. Папанинг элчиси ёзганидек, улар «юра олмайдилар ва (жангда) оёқлари ерга тегиши биланоқ ўзларини аллақачон ўлган деб ҳисоблашади». 

Манбалардаги ҳақиқат

Бу каби анъана ва тажрибалар туркий жангчилар ҳаётида узоқ вақтгача сақланиб қолди. 

XIII  асрда италиялик сайёҳ Плано Карпини турклар ҳақида шундай гувоҳлик беради: 

– Уларнинг учи ўткир, фақат бир томони кесувчи ва бироз қийшиқ қиличлари бор; уларнинг қуролли отлари, ғилдиракли аравалари, дубулғалари ва зирҳлари ҳам бор. Баъзиларида зирҳлар, шунингдек, теридан қилинган от қопламалари бор. 

XIV асрда савдо карвонига ҳамроҳ бўлган хитойлик олим Вей Чжан эса туркий жангчиларга шундай таъриф беради: 

– Бизнинг дашт бўйлаб юрган йўлимизда бирдан саробдек чаққон ва эпчил туркий жангчилар пайдо бўлади. Уларнинг жасоратли отлари шунчалик тезки, карвонинг душман кучлари эмаслигини, ниятинг яхши эканини кўрсалар, худди шундай бирдан даштнинг бўғиқ туманига ғойиб бўлишади. Биз ўз ерлари чегараларини қўриқлаётган алоҳида қўриқчилар тузилмаларини кўрдик. Уларнинг йўлчилар эмас, ҳақиқий жангчилар эканликларини қурол-яроғларидан кўриш мумкин. Ва улар баъзан бизнинг карвон соқчиларимиздан ҳам яхшироқ қуролланган. Уларнинг орқасига ўқ ва камон осилган. Камарга ханжарлар қистирилган, камар остига жанговар болталар тиқилган. Баъзиларида суяк каби сайқалланган узун ва оғир таёқчалар бор. Маҳаллий аҳолининг сўзларига кўра, улар бир зарба билан одамни қаттиқ жароҳатлаб қўйиши мумкин. Уларнинг ён томонларида чиройли безатилган узун қийшиқ қиличлар ва тол новдаларидан ясалган қалқон осилган эди. Шу билан бирга, теридан тўқилган қамчилари ҳам бор эди. 

Сирасини айтганда, поёнсиз сарҳадлар, саҳро ва чўллар, қиш аёзи ва ёз жазирамаси учқур тулпор устида қамчи ўйнатган туркий жангчиларнинг маҳорат полигонига айланиб қолганди. 

Бобур ЭЛМУРОДОВ,

капитан,

“Ватанпарвар”мухбири.

ЎзА