Қашқадарё вилояти Шаҳрисабз туманининг тоғли ҳудудларида жойлашган Сарчашма қишлоғининг сўлим табиати, деҳқончилиги, боғдорчилиги ҳақида кўп бора ҳикоя қилганмиз. Бу гал оппоқ қор қоплаган, ажиб сукунатга чўмган тоғли қишлоқ аҳолисининг турмуш тарзи, қишки юмушлари, авлоддан-авлодга ўтиб келаётган миллий таомлари ҳақида ҳикоя қилмоқчимиз.

Тоғларга қор тушиши билан боғу роғларда ишлар тугайди. Бундай узоқ давом этадиган қиш кунларида сарчашмалик эркаклар ҳунармандчилик, темирчилик билан шуғулланади.  

Масалан, шу қишлоқлик уста  Рахмиддин Фатхуллаев ёнғоқ дарахтидан турли хил ёғоч қошиқ ва чўмичлар ясайди. Бундай турдаги маҳсулотлар ўзининг сифати ва экологик тозалиги билан ажралиб туради.  

– Бу ҳунар ота-бобомиздан мерос, – дейди Рахмиддин Фатхуллаев. – Отам ҳам дурадгор бўлган. Ўзим салкам 50 йилдан буён шу ҳунар билан шуғулланаман. Баҳор, ёзда деҳқончилик, қишда ҳунармандчилик қиламан. Ёнғоқ дарахтидан чўмич, қошиқ, коса каби уй-рўзғор буюмларини ясайман. Ҳозиргача харидори бор. Нега десангиз биринчидан бундай тахта қошиқлар зангламайди, оғизни куйдирмайди, узоқ йил туради, экологик тоза. Уйимда юз йиллик ёғоч қошиқ ва чўмичлар бор. Ҳалигача ишлатилади.  

Тоғлик аёллар эса қиш кунлари тикувчилик, тўқувчилик билан машғул бўлади. Шу қишлоқлик Феруза Эшонқулова оддий тоғ қизи. Тикувчиликка болалигидан ҳавасманд бўлган қиз касб-ҳунар мактабини тамомлагач, иш бошлаш учун тикув машинасига эҳтиёж сезади. Ферузанинг мурожаатидан сўнг маҳалла ёшлар етакчиси кўмагида унга субсидия асосида тикув машинаси олиб берилди.  

– Икки йилдан буён шу ҳунар билан шуғулланаман. Бувимдан қолган эски тикув машинасида тикувчилик қилардим, – дейди Феруза. – Аммо у мавжуд эҳтиёжларимни қондирмай қолди. Ёшлар етакчисига муаммойимни айтгандим, ҳал қилишга ёрдам берди. Ҳозирда замонавий кўйлакларни бемалол тикяпман. Бу тикув машинаси субсидия асосида олиб берилди. Буюртмалар кўп. Ўзимни қишлоғимда иш билан банд бўлганимдан хурсандман.

Айни дамда Феруза нафақат қишлоқ хотин-қизларининг қўли гул тикувчиси, балки ҳунарини бошқа қизларга ўргатаётган устоздир.  

Гап асносида маҳалла хотин қизлар фаоли Кучбика Суюнова Сарчашма қишлоғининг тарихи минг йилларга бориб тақалувчи қадимий миллий таомлари ҳақида айтиб қолди. Унинг айтишича, айнан қиш кунларида кўпчилик хонадонларда “Лотингон” ва “Ҳовла” номли миллий таомлар тайёрланади. Бошқа жойларда эшитмаганимиз учун бу сирли таомларнинг тайёрланишига қизиқиб қолдик. Маҳалла хотин-қизлар фаоли ҳамроҳлигида йўл-йўлакай мазкур таомлар тайёрланиш жараёни билан ҳам танишдик.

Биз кирган хонадон бекаси Зийнат Насриддинованинг “лотингон” таомини тайёрлаш жараёни билан танишамиз. Бу таом асосан қиш кунларида истеъмол қилинаркан. Тайёрланиши осон “лотингон” учун керакли маҳсулотлар оддий сув ва ун. Қозондаги сув қайнагач, унга озгина туз ва ун солган уй бекаси эринмасдан қозонни ковлайди. Маълум вақт ўтиб, бека ёғоч товоқ остига сариёғ суртиб қозондагини унга ола бошлади. Ун ва сув аралашмасидан ҳеч нарсани тушунмасдан турганимизни сезган бека, аввалдан тайёрлаб қўйилган қуртоба билан таомга безак бера бошлади. Зум ўтмай атрофни антиқа таом ҳиди тута бошлади.  

[gallery-21082]

Ажабтовур бу таом қишлоқликлар учун тансиқ таомлардан бири экан. Муҳими унга ҳеч қандай кимёвий аралашмалар солинмади. Тайёрланиши жиҳатидан “лотингон”га ўхшаб кетадиган бошқа бир таом “ҳовла”нинг ҳам мазасини татиб кўришимизга тўғри келди. Кейинги хонадонда айнан “ҳовла”нинг тайёрланишига гувоҳ бўлдик.  

– Бу таомларнинг асосий таркиби ун ва ёғдан иборат, – дейди Нодира Норова. – Жуда қувватли ва тўқ тутади. Ҳудудимизда ушбу таом қадимдан тайёрланиб келинган. Бугунги кунда ҳам иштаҳа билан истеъмол қилинади.

<iframe width="789" height="444" src="https://www.youtube.com/embed/touL5p4SDrc" title="Tog`li qishloqning qadimiy taomlari" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

Печ устидаги қозонга солинган сариёғ олов тафтидан эриркан, унга бир коса ун қўшишди. Сариёғ ва унни аралаштираётган онахонни ўз ишининг устаси эканлиги ҳаракатларидан кўриниб турарди. Таом тайёр бўлгач, онахон уни ёғоч товоқда меҳр билан сузиб бизга узатди. Албатта юз бор эшитгандан кўра, бир бор кўрган яхши дейишади. Биз ҳам шундай қилдик. “Лотингон” ва “ҳовла”дан татиб кўрдик. Танга қувват ва куч берадиган бу икки тансиқ таомнинг мазаси оғзимизда қолди. Сиз ҳам уларнинг мазасини билмоқчи бўлсангиз, албатта тоғли Сарчашмага саёҳат қилинг. Кетган вақтингизга ачинмайсиз.

Ўлмас Баротов, Жамшид Норқобилов (сурат, видео), ЎзА мухбирлари