Жаҳон тарихида кўплаб қудратли ҳукмдорлар мутлақ ҳокимиятни фақат беҳисоб сипоҳ ва қилич тиғида кўрганлар. Бироқ Соҳибқирон Амир Темур ўзининг ўткир зеҳни билан бу эски қарашни йўққа чиқарди. У давлат ишларининг тўққиз улуши кенгаш ва фақат бир улуши қилич билан бажарилишини амалда исботлади. Бу шунчаки қоғоздаги йўриқнома эмас, балки юксак тафаккур намунаси эди. “Темур тузуклари”да ёзилганидек, ҳар бир муҳим қарор қатъий ўлчовлардан ўтган. Натижада салтанат арконлари музаффарият сари пухта тараддуд билан қадам ташлаган.
Ўн тўртинчи асрнинг иккинчи ярмида Туронда чигаллашиб кетган мураккаб сиёсий муҳит мутлақо янгича бошқарув усулини талаб этарди. Темурбек ўзининг маънавий пири, улуғ шайхулислом Зайниддин Абубакр Тойободийнинг мактубидаги тўрт асосий қоидага қатъий амал қилди. Улар кенгаш, машварат, қатъият ва эҳтиёткорлик каби оғир дамда қутқарувчи ўлмас тамойиллардан иборат эди. Ушбу қатъий адолат мезонлари қудратли салтанатнинг асосий пойдеворига айланди. Жаҳонгир доимо ақли расо ва ҳушёр кишиларнинг теран мушоҳадасини синчиклаб ўрганиб чиққан. У мажлисларда тил учида ва юракдан айтилган сўзларни нозик фаросат билан тезда ажрата олган. Ҳукмдор халқпарварлик руҳидаги ҳар бир ҳалол ва жасоратли фикрни дилига жойлаган.
Темурбекнинг буюк ақл-идроки ва ҳайратланарли совуққонлиги қонли жанг майдонларида ўз сўзини айтган. Соҳибқирон ҳали давлат тепасига келмасидан олдин, Қарши қалъаси учун кечган шиддатли тўқнашув бунинг ёрқин далилидир. Темурбек бор-йўғи икки юз қирқ уч нафар садоқатли ва сараланган йигити билан ўн икки минг отлиқ ёвга қарши чиқди. Бу ўта хатарли ўринда аскарларнинг кўп сони эмас, балки ҳар тарафлама пишиқ тадбир ғолиб келди. Амир Мусо ва Малик баҳодирнинг беҳисоб қўшини кутилмаган даҳшатли зарбадан шармандали мағлубиятга учраб, чекинишга мажбур бўлди. Темурбекнинг бундай мардона юриши муштумдек кичик қисмда ҳам енгилмаслик туйғусини уйғотди. Оз сонли фидойи лашкар билан оламшумул ғалаба қозониш айнан теран ақл маҳсули эди.
Бундай чуқур таҳлилий мушоҳада фақат жанггоҳларда эмас, балки улкан сиёсий ўйинларда ҳам муваффақиятли қўлланилган. Мўғулистоннинг қудратли ҳукмдори Туғлуқ Темурхон Сирдарёдан кечиб ўтиб, Мовароуннаҳрга бостириб келганда маҳаллий беклар ваҳима ичида Хуросон томон қочди. Ўша вақтда йигирма тўрт ёшда бўлган Темурбек эса юртни қонли вайронагарчиликдан сақлаб қолиш учун сиёсий ирода ва вазминлик кўрсатди. У пирининг маслаҳати билан муроса йўлини танлади ва бошини кундага қўйиб, тўғридан-тўғри Туғлуқ Темурхоннинг қошига борди. Халифа Али ибн Абу Толиб таъкидлаганидек, камончининг ўқидан қочиб эмас, унинг ўзига яқинлашиб қуролини тортиб олиш энг оқилона чора эди. Бу бемисл мардлик нафақат кўҳна юртни аёвсиз талон-торождан асради, балки Темурбекнинг сиёсий обрўсини юксалтирди. Чингизхоннинг жангга чанқоқ авлодлари ҳам унинг ўткир ақлига ва мукаммал саркардалик санъатига ҳайрат билан тан берди.
“Тузуклар”да ёзилганидек, Жете даштидаги хавфли исённи бостиришда ҳам Темурбек ўзининг беназир ва пухта сиёсий тадбирини ишга солди. У мураккаб шароитда шошиб қолган Туғлуқ Темурхонга энг тўғри, зиёнсиз ва таҳликасиз йўлни аниқ кўрсатиб берди. Оқибатда қудратли ёв беталофат тор-мор келтирилди ва улкан минтақада узоқ кутилган барқарорлик ўрнатилди. Соҳибқирон бирон катта ишга киришишдан олдин ундан хавфсиз қутулиб чиқиш йўлларини ҳам аниқлик билан белгилаб қўярди. Бундай мураккаб вазиятларда рухсатномаи олий олиш учун барча умаролар доимо унинг донишмандлик маслаҳатига муҳтож бўлган. Унинг бу ноёб хусусияти бугунги куннинг шиддатли сиёсий шароитларида ҳам улкан амалий аҳамиятга эга. Давлатни бошқаришда қарорларнинг узоқни кўзлаб қабул қилиниши фаровонлик, бунёдкорлик ва миллат тараққиётининг кафолатидир.
Ота-боболаримиз авлодларга қолдирган бу ўлмас ва бой тажриба ўзбек давлатчилиги тарихининг бир саҳифасидир. Оламшумул музаффарият ҳеч қачон осмондан ўз-ўзидан тушмаган, у доимо машаққатли меҳнат ва теран тафаккурнинг маҳсули бўлиб келган. Олий мақсад йўлида мардонавор қўйилган ҳар бир қадам бутун миллатнинг томирига қувват бағишлайди. “Темур тузуклари”даги ҳар бир темир қоида миллий руҳиятни юксалтирувчи ва келгуси авлодларни абадий шон-шавкат сари ундовчи бебаҳо маънавий манбадир. Бугунги ва келажак авлод ушбу шарафли зафарнома саҳифаларидан доимо чуқур ва ҳаётий ибрат олади.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА