O‘zbekiston zamini ming yillar davomida Sharq va G‘arbni bog‘lovchi oltin ko‘prik, turli madaniyatlar va elatlarning taqdiri tutashgan tamaddun o‘chog‘i bo‘lib kelgan. Tarix g‘ildiragining aylanishi natijasida bu muqaddas tuproqda ko‘plab xalq vakillari o‘z boshpanasini topgan, mahalliy aholining azaliy bag‘rikengligidan bahramand bo‘lgan.
Ana shunday chuqur va ibratli tarix sahifalaridan biri – venger (mojor) xalqi vakillarining yurtimizdagi hayot yo‘li va qoldirgan boy merosidir. Ushbu mavzu shunchaki o‘tmish xotirasi emas, balki xalqimizga xos bo‘lgan yuksak insonparvarlik fazilatlarining yaqqol ko‘zgusi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.
Tarixga teran nazar tashlaydigan bo‘lsak, ikki xalq o‘rtasidagi rishtalar faqat yaqin asrlargagina emas, balki ancha qadim davrlarga borib taqalishini ko‘ramiz. Tilshunoslik va etnografiya sohasidagi tadqiqotlar venger tilida qadimgi turkiy qatlamning mavjudligini, urf-odatlardagi mushtarak jihatlarni tasdiqlaydi. XIX asrga kelib, geosiyosiy jarayonlarning keskinlashuvi, xususan, tarixda “Katta o‘yin” nomi bilan qolgan yirik imperiyalar to‘qnashuvi davrida o‘lkamizga yevropaliklarning qiziqishi ortdi. 1863 yilda darvesh libosida yurtimizga kirib kelgan vengriyalik Arminiy Vamberi shaxsi bu davrning ziddiyatli qiyofasini o‘zida aks ettiradi. Garchi u muayyan siyosiy doiralarning topshirig‘ini bajarish maqsadida kelgan bo‘lsa-da, o‘zbek xalqining boy madaniyati, betakror adabiyoti va donishmandligi oldida bosh egishga majbur bo‘ldi. Uning Alisher Navoiy, Fuzuliy g‘azallarini nemis tiliga o‘girishi, mahalliy maqollarni to‘plab, Yevropa ilm ahliga taqdim etishi – madaniyatimizning buyuk kuchi har qanday g‘arazli niyatlardan ustun ekanini isbotlovchi dalildir.
Biroq, O‘zbekiston va Vengriya munosabatlarining eng ta’sirli va insoniylikka yo‘g‘rilgan sahifalari XX asr boshlarida yozildi. Birinchi jahon urushi yillarida (1914–1918) Turkiston hududiga o‘n ikki mingga yaqin venger harbiy asirlari keltirildi. Bu vaziyat o‘zbek xalqining ma’naviy qiyofasini yana bir bor sinovdan o‘tkazdi va ajdodlarimiz bu sinovdan sharaf bilan o‘tdilar. Mahalliy aholi kechagi “dushman”ga nafrat ko‘zi bilan qaramadi, aksincha, ularni taqdir hukmi bilan musibatga tushgan inson sifatida qabul qildi. Asirlar orasidagi mohir me’morlar, muhandislar, rassomlar va musiqachilar tez orada jamiyat hayotiga qo‘shilib ketdilar. Ularning qo‘li bilan Buxoro temir yo‘li qurildi, Toshkent va Samarqanddagi ko‘plab binolar qad rostladi.
Urush tugagach, ko‘pchilik o‘z vataniga qaytgan bo‘lsa-da, minglab vengerlar O‘zbekistonni ikkinchi Vatan deb bildilar va shu yerda qolishni ixtiyor etdilar. Bu insonlarning keyingi taqdiri xalqimizning naqadar keng fe’lli ekanini ko‘rsatadi. Masalan, rassom Vladislav Reves Qo‘qonda oila qurib, umrining oxirigacha shu yerda ijod qildi. Haykaltarosh Gatch Toshkentdagi muhtasham binolarning bezaklarini yaratishda va yosh rassomlarga saboq berishda jonbozlik ko‘rsatdi. Alt ijrochisi Stefan Vays esa qirq yil davomida o‘zbek musiqa san’ati rivojiga hissa qo‘shdi. Toshkent ahli hanuzgacha o‘z ko‘chasini gulzorga aylantirgan zahmatkash notarius Karlush nomini hurmat bilan yodga oladi. Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek zaminida halol mehnat qilgan va ezgu niyatli har qanday inson, millatidan qat’i nazar, hamisha e’zozda bo‘lgan.
Mavzuni chuqurroq tahlil qilish jarayonida yana bir noyob tarixiy hodisaga to‘xtalish lozim. “O‘zbekistonning etnik atlasi”da yozilishicha, Qashqadaryo viloyatining ayrim hududlarida istiqomat qiluvchi va o‘zlarini “mojor” deb atovchi aholi guruhining mavjudligi ko‘plab tadqiqotchilarning e’tiborini tortgan. Ilmiy manbalarga ko‘ra, bu etnik guruhning ildizlari uzoq o‘tmishdagi “Buyuk ko‘chish” davriga, aniqrog‘i, eramizning III–IV asrlariga borib taqaladi. Bugungi kunda o‘zini to‘laqonli o‘zbek deb biluvchi, tilimiz va qadriyatimizni ko‘z qorachig‘idek asrab kelayotgan bu vatandoshlarimiz tariximizning tirik guvohlaridir. Bu dalil xalqimizning etnogenezi murakkab va boy tarixiy qatlamlardan iborat ekanini asoslaydi.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, tarix – bu faqat o‘tmish haqidagi hikoya emas, balki kelajak uchun ibrat maktabidir. Turli davrlarda yurtimizga kelib qolgan vengerlarning taqdiri, ularning jamiyatimizga integratsiyalashuvi va madaniyatimizga qo‘shgan hissasi o‘zbek xalqining bag‘rikengligidan dalolat beradi. Ajdodlarimizning o‘zga millat vakillariga ko‘rsatgan mehr-oqibati, ularning iste’dodini qadrlay olish salohiyati bugungi avlod uchun g‘urur manbai bo‘lib xizmat qilishi kerak. Zero, o‘zlikni anglash o‘z tarixining barcha qirralarini chuqur bilish va undan to‘g‘ri xulosa chiqarishdan boshlanadi. Biz bugun jahonga yuz tutar ekanmiz, mana shunday bag‘rikenglik an’analariga tayanish, ularni ko‘z qorachig‘idek asrash va dunyoga namoyish etish burchimizdir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA