Tarix sahifalari shunday bitiklarga boyki, ularni varaqlagan sari insonlar taqdirining naqadar murakkab va ayni paytda qiziqarli ekaniga guvoh bo‘lamiz. Boltiq dengizi qirg‘oqlaridagi salqin o‘lkalardan issiq O‘zbekiston zaminiga kelib qolgan latishlar tarixi bunga yaqqol misoldir. Masofa jihatidan bir-biridan minglab chaqirim uzoqlikda joylashgan ikki xalq vakillarini tarixiy zarurat va insoniylik rishtalari bog‘lab turadi. Bu rishtalar asrlar davomida shakllangan mustahkam do‘stlik zanjiridir.
Latishlarning Turkiston hududiga ilk qadamlari bundan bir yarim asr muqaddam qo‘yilgan edi. XIX asrning 60-yillari o‘rtalarida Rossiya imperiyasi qo‘shinlari tarkibida ilk latish harbiylari mintaqamizga kirib keldi. Keyinchalik bu o‘lkaga mutaxassislar – shifokorlar, o‘qituvchilar va hunarmandlar ko‘chib kela boshladi. Ular orasida savdo-sotiq bilan shug‘ullanuvchi tadbirkorlar va mayda burjuaziya vakillari ham talaygina edi. XX asr boshlariga kelib, Turkiston o‘lkasidagi yevangelik-lyuteran jamoasiga qatnovchi latishlar soni 150 nafarga yetgan edi. Bu raqam kichik ko‘rinsa-da, ularning mahalliy ijtimoiy hayotdagi o‘rni sezilarli bo‘lgan.
Birinchi jahon urushi latishlarning yurtimizga ommaviy ko‘chib kelishida yangi sahifa ochdi. Urush olovidan qochgan minglab insonlar uchun O‘zbekiston tinchlik va omonlik maskaniga aylandi. 1915 yil oxiriga kelib, Latviyaning Kurzeme, Zemgale, Latgale, Augshzene va Vidzeme kabi besh tarixiy-madaniy hududidan 1,5 mingga yaqin qochqin Turkistonga joylashtirildi. Urushdan so‘ng ko‘pchilik o‘z vataniga qaytgan bo‘lsa-da, 600 nafarga yaqin latish bu zaminda qolishni ixtiyor etdi. Aynan shu davrda “Latish jamiyati” tuzildi va bu diasporaning uyushgan holda faoliyat yuritishiga zamin yaratdi.
O‘sha davr ijtimoiy-siyosiy hayotida latish millatiga mansub shaxslarning o‘rni alohida ajralib turardi. Tarixdan ma’lumki, Yakob Peters va Yan Rudzutak kabi arboblar sho‘ro hukumatining yuqori lavozimlarida faoliyat yuritgan. Toshkent shahar militsiyasi boshlig‘i F.Ya.Sirul ham shu millat vakili edi. Biroq latishlar faqat siyosat maydonida emas, balki ilm-fan, ta’lim va madaniyat sohalarida ham iz qoldirdi. Xususan, O‘rta Osiyo harbiy maktabida dars bergan o‘qituvchi I.Ya.Dos ko‘plab shogirdlar tayyorladi. O‘sha yillarda paxtachilik tumanlarida faoliyat yuritgan latish irrigatorlarining mehnati esa alohida tahsinga sazovordir.
Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekistondagi latish diasporasi safi yanada kengaydi. “O‘zbekistonning etnik atlasi”da yozilishicha, ushbu suronli yillarda ularning soni 1200 nafarga yetdi. Urush dahshatlarini ko‘rgan, janggohlarda mardlik ko‘rsatgan Lidiya Skudre keyinchalik Temir yo‘l transporti tarixi muzeyiga rahbarlik qildi. Uning hayot yo‘li xalqimizning og‘ir kunlarda yelkadosh bo‘lganiga yorqin dalildir. Shuningdek, haykaltarosh Yan Strazdin 30-yillardayoq O‘zbekistonda samarali ijod qilgan bo‘lsa, olim Robert Obolin botanika va biologiya fanlari rivojiga hissa qo‘shdi.
Toshkentliklar xotirasida 1966 yilgi zilzila va undan keyingi tiklanish jarayonlari o‘chmas iz qoldirgan. Tabiiy ofat oqibatlarini bartaraf etish uchun turli millat vakillari qatorida Latviyadan ham ko‘ngilli quruvchilar yetib keldi. Ular qisqa muddatda poytaxtimizda 9 ming kvadrat metrga yaqin turar-joy binolarini barpo etdilar. Bu uylar shunchaki boshpana emas, balki xalqlar do‘stligining ramziga aylandi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda istiqomat qilayotgan latishlar soni unchalik ko‘p emas. 2000 yil ma’lumotlariga ko‘ra, ularning soni 140 nafarni tashkil etgan. Yurtimizda qolgan diaspora vakillari o‘z milliy an’analarini ko‘z qorachig‘idek asrab kelmoqda. Ular bobolarining Turkistonga kelish tarixini, bu zaminda topgan mehr va oqibatni zinhor unutmaydilar.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, latishlarning O‘zbekistondagi tarixi – bu tinchlik, hamjihatlik va o‘zaro hurmat tarixidir. O‘zbek zamini turli taqdir egalarini o‘z bag‘riga olib, ularga najot va imkon bergan muqaddas makondir. Latish ziyolilarining ilm-fan, madaniyat va qurilish sohalarida qoldirgan merosi esa mamlakatimiz tarixining ajralmas qismiga aylandi. Bu tarixiy haqiqat bizni milliy bag‘rikenglik va insoniylik tamoyillariga asoslangan qadriyatlarimizni asrashga undaydi.
Alisher Egamberdiyev, O‘zA