O‘zbekiston zamini asrlar davomida shunchaki geografik hudud emas, balki turli tamaddunlar to‘qnashadigan va o‘zaro boyiydigan global madaniy markaz vazifasini o‘tab kelgan.
Sharq va G‘arbni bog‘lovchi qadimiy karvon yo‘llari nafaqat qimmatbaho matolar yoki ziravorlar, balki g‘oyalar, e’tiqodlar va inson taqdirlarini ham tashigan. Shu nuqtai nazardan qaraganda, o‘zbek zaminidagi hindlar tarixi – bu shunchaki etnik guruhning ko‘chib yurishi emas, balki ikki xalq o‘rtasidagi ming yillik geosiyosiy va madaniy hamkorlikning jonli dalilidir. Eramizning I–III asrlaridayoq, Kushon saltanati davrida Hindiston va Turonning janubiy hududlari yagona siyosiy-ma’naviy maydonda birlashgani bu aloqalarning tasodifiy emasligini, balki chuqur ildizlarga egaligini ko‘rsatadi.
Surxondaryo vohasidagi Qoratepa va Fayoztepa ibodatxonalari, Zurmala minorasi kabi mahobatli yodgorliklar o‘sha davrdagi ma’naviy almashinuvning yuksak darajasidan so‘zlaydi. Bu manzillarda hindistonlik rohiblar va mahalliy olimlar sanskrit tilidagi nodir qo‘lyozmalarni tarjima qilib, falsafiy qarashlarni tizimlashtirganlar. Bu jarayon shunchaki diniy targ‘ibot emas, balki mintaqadagi ilk ilmiy hamkorlik namunalaridan biri edi. Amir Temur davriga kelib, bu munosabatlar davlatchilik va bunyodkorlik sohasida yangi bosqichga ko‘tarildi. Sohibqironning Hindiston yurishidan so‘ng Samarqandga keltirilgan to‘qson besh bosh fil va yuzlab mohir toshtaroshlar Bibixonim majmuasi qurilishida bevosita ishtirok etdilar. Bu fakt shundan dalolat beradiki, o‘sha davr me’morchiligida hind uslubi va mahalliy an’analarning o‘ziga xos sintezi vujudga kelgan. Zahiriddin Muhammad Bobur tomonidan Hindistonda buyuk imperiyaga asos solinishi esa ikki o‘lka o‘rtasidagi “oltin ko‘prik”ni mustahkamlab, diplomatlar, musavvirlar va hunarmandlarning doimiy qatnovini ta’minlagan.
XV–XVI asrlardan boshlab Buxoro, Samarqand va Toshkent kabi yirik shaharlarda hind savdogarlarining muqim jamoalari shakllana boshladi. Ularning faoliyati iqtisodiy hayotning ajralmas qismiga aylangan edi. “O‘zbekistonning etnik atlasi”da qayd etilishicha, Buxoro amirligidagi hindlar maxsus ajratilgan “Saroyi hindi” va “Saroyi Qarshi” karvonsaroylarida istiqomat qilib, tashqi ko‘rinishi bilan mahalliy aholidan keskin ajralib turgan. Ularning tor va kalta kamzullari, o‘ziga xos qora bosh kiyimlari va urf-odatlari shahar etnografik manzarasiga o‘zgacha rang bag‘ishlagan. Hind savdogarlari choy, indigo bo‘yog‘i, qimmatbaho toshlar va kashmir shollari savdosida yetakchilik qilganlar. Xususan, XIX asrning ikkinchi yarmida Buxoro choy bozori deyarli to‘liq ularning nazorati ostida bo‘lib, hatto Rossiya imperiyasidan kirib kelayotgan tovarlar ham ular bilan raqobat qila olmagan.
Biroq, bu mehmonlarning huquqiy maqomi qat’iy nazorat ostida bo‘lgan. Buxoro amirligida “yasovuli hindu” lavozimidagi maxsus amaldor ularning faoliyati va daromadlarini taftish qilib turgan. Eng qizig‘i, amirlik qonunlariga ko‘ra, vafot etgan hind savdogarining mol-mulki uning vorislariga emas, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri davlat xazinasiga o‘tkazilgan. Bu chora mahalliy iqtisodiyotni xorijiy sarmoyaning haddan tashqari kuchayib ketishidan himoya qilishga qaratilgan o‘ziga xos moliyaviy siyosat edi. Rossiya imperiyasi Turkistonni egallagach, vaziyat yanada o‘zgardi. General-gubernator K.P.Kaufmanning 1877 yildagi maxsus sirkulyari bilan hind sudxo‘rlarining faoliyatiga jiddiy cheklovlar qo‘yildi. Mahalliy dehqonlarning yerlarini qarz evaziga tortib olish qat’iyan taqiqlandi. Bu qaror mustamlaka ma’muriyatining mahalliy aholini himoya qilishdan ko‘ra, mintaqadagi yer fondi va moliyaviy oqimlarni o‘z qo‘lida saqlab qolish istagi bilan izohlanadi.
Hind diasporasi vakillari faqat savdogarlardan iborat bo‘lmagan. Ular orasida zargarlar, tabiblar va hatto o‘qituvchilar ham uchragan. Serdolik toshlariga muqaddas islomiy oyatlarni o‘yib yozuvchi hind ustalarining ishi yuksak baholangan. Sovet hokimiyati o‘rnatilgach, vaziyat tubdan o‘zgardi. 1920 yilda Toshkentda Hindiston Muvaqqat hukumatining qisqa muddat faoliyat yuritishi O‘zbekistonning xalqaro siyosatdagi o‘rni naqadar muhim bo‘lganini ko‘rsatadi. Vaqt o‘tishi bilan yurtimizda qolib ketgan hindlar mahalliy muhitga moslashib, o‘zbek xalqining bir bo‘lagiga aylandilar. Toshkent davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti)da hindiy tilidan dars bergan Xardat Maden Moxan kabi ziyolilar esa ilmiy aloqalarning uzviyligini ta’minladilar.
Xulosa o‘rnida aytish joizki, o‘zbek zaminidagi hindlar tarixi – bag‘rikenglik va o‘zaro ishonch solnomasidir. Bugungi kunda O‘zbekiston va Hindiston o‘rtasidagi strategik sheriklik aynan shunday mustahkam tarixiy poydevorga asoslangan. Ajdodlarimizning uzoqni ko‘zlab yuritgan siyosati va xalqimizning mehmondo‘stligi tufayli shakllangan bu rishtalar, bugungi globallashuv davrida ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan holda, yangi mazmun bilan boyimoqda.
Alisher Egamberdiyev, O‘zA