Ўзбекистон замини асрлар давомида шунчаки географик ҳудуд эмас, балки турли тамаддунлар тўқнашадиган ва ўзаро бойийдиган глобал маданий марказ вазифасини ўтаб келган.

Шарқ ва Ғарбни боғловчи қадимий карвон йўллари нафақат қимматбаҳо матолар ёки зираворлар, балки ғоялар, эътиқодлар ва инсон тақдирларини ҳам ташиган. Шу нуқтаи назардан қараганда, ўзбек заминидаги ҳиндлар тарихи – бу шунчаки этник гуруҳнинг кўчиб юриши эмас, балки икки халқ ўртасидаги минг йиллик геосиёсий ва маданий ҳамкорликнинг жонли далилидир. Эрамизнинг I–III асрларидаёқ, Кушон салтанати даврида Ҳиндистон ва Туроннинг жанубий ҳудудлари ягона сиёсий-маънавий майдонда бирлашгани бу алоқаларнинг тасодифий эмаслигини, балки чуқур илдизларга эгалигини кўрсатади.

Сурхондарё воҳасидаги Қоратепа ва Фаёзтепа ибодатхоналари, Зурмала минораси каби маҳобатли ёдгорликлар ўша даврдаги маънавий алмашинувнинг юксак даражасидан сўзлайди. Бу манзилларда ҳиндистонлик роҳиблар ва маҳаллий олимлар санскрит тилидаги нодир қўлёзмаларни таржима қилиб, фалсафий қарашларни тизимлаштирганлар. Бу жараён шунчаки диний тарғибот эмас, балки минтақадаги илк илмий ҳамкорлик намуналаридан бири эди. Амир Темур даврига келиб, бу муносабатлар давлатчилик ва бунёдкорлик соҳасида янги босқичга кўтарилди. Соҳибқироннинг Ҳиндистон юришидан сўнг Самарқандга келтирилган тўқсон беш бош фил ва юзлаб моҳир тоштарошлар Бибихоним мажмуаси қурилишида бевосита иштирок этдилар. Бу факт шундан далолат берадики, ўша давр меъморчилигида ҳинд услуби ва маҳаллий анъаналарнинг ўзига хос синтези вужудга келган. Заҳириддин Муҳаммад Бобур томонидан Ҳиндистонда буюк империяга асос солиниши эса икки ўлка ўртасидаги “олтин кўприк”ни мустаҳкамлаб, дипломатлар, мусаввирлар ва ҳунармандларнинг доимий қатновини таъминлаган.

XV–XVI асрлардан бошлаб Бухоро, Самарқанд ва Тошкент каби йирик шаҳарларда ҳинд савдогарларининг муқим жамоалари шакллана бошлади. Уларнинг фаолияти иқтисодий ҳаётнинг ажралмас қисмига айланган эди. “Ўзбекистоннинг этник атласи”да қайд этилишича, Бухоро амирлигидаги ҳиндлар махсус ажратилган “Саройи ҳинди” ва “Саройи Қарши” карвонсаройларида истиқомат қилиб, ташқи кўриниши билан маҳаллий аҳолидан кескин ажралиб турган. Уларнинг тор ва калта камзуллари, ўзига хос қора бош кийимлари ва урф-одатлари шаҳар этнографик манзарасига ўзгача ранг бағишлаган. Ҳинд савдогарлари чой, индиго бўёғи, қимматбаҳо тошлар ва кашмир шоллари савдосида етакчилик қилганлар. Хусусан, XIX асрнинг иккинчи ярмида Бухоро чой бозори деярли тўлиқ уларнинг назорати остида бўлиб, ҳатто Россия империясидан кириб келаётган товарлар ҳам улар билан рақобат қила олмаган.

Бироқ, бу меҳмонларнинг ҳуқуқий мақоми қатъий назорат остида бўлган. Бухоро амирлигида “ясовули ҳинду” лавозимидаги махсус амалдор уларнинг фаолияти ва даромадларини тафтиш қилиб турган. Энг қизиғи, амирлик қонунларига кўра, вафот этган ҳинд савдогарининг мол-мулки унинг ворисларига эмас, балки тўғридан-тўғри давлат хазинасига ўтказилган. Бу чора маҳаллий иқтисодиётни хорижий сармоянинг ҳаддан ташқари кучайиб кетишидан ҳимоя қилишга қаратилган ўзига хос молиявий сиёсат эди. Россия империяси Туркистонни эгаллагач, вазият янада ўзгарди. Генерал-губернатор К.П.Кауфманнинг 1877 йилдаги махсус циркуляри билан ҳинд судхўрларининг фаолиятига жиддий чекловлар қўйилди. Маҳаллий деҳқонларнинг ерларини қарз эвазига тортиб олиш қатъиян тақиқланди. Бу қарор мустамлака маъмуриятининг маҳаллий аҳолини ҳимоя қилишдан кўра, минтақадаги ер фонди ва молиявий оқимларни ўз қўлида сақлаб қолиш истаги билан изоҳланади.

Ҳинд диаспораси вакиллари фақат савдогарлардан иборат бўлмаган. Улар орасида заргарлар, табиблар ва ҳатто ўқитувчилар ҳам учраган. Сердолик тошларига муқаддас исломий оятларни ўйиб ёзувчи ҳинд усталарининг иши юксак баҳоланган. Совет ҳокимияти ўрнатилгач, вазият тубдан ўзгарди. 1920 йилда Тошкентда Ҳиндистон Муваққат ҳукуматининг қисқа муддат фаолият юритиши Ўзбекистоннинг халқаро сиёсатдаги ўрни нақадар муҳим бўлганини кўрсатади. Вақт ўтиши билан юртимизда қолиб кетган ҳиндлар маҳаллий муҳитга мослашиб, ўзбек халқининг бир бўлагига айландилар. Тошкент давлат университети (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети)да ҳиндий тилидан дарс берган Хардат Маден Мохан каби зиёлилар эса илмий алоқаларнинг узвийлигини таъминладилар.

Хулоса ўрнида айтиш жоизки, ўзбек заминидаги ҳиндлар тарихи – бағрикенглик ва ўзаро ишонч солномасидир. Бугунги кунда Ўзбекистон ва Ҳиндистон ўртасидаги стратегик шериклик айнан шундай мустаҳкам тарихий пойдеворга асосланган. Аждодларимизнинг узоқни кўзлаб юритган сиёсати ва халқимизнинг меҳмондўстлиги туфайли шаклланган бу ришталар, бугунги глобаллашув даврида ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган ҳолда, янги мазмун билан бойимоқда.

Алишер Эгамбердиев, ЎзА