Tabiat insoniyatga ato etgan ne’matlar orasida yerosti va yerusti boyliklari har doim sivilizatsiyalar rivojida muhim omil bo‘lib kelgan. O‘rta Osiyo, xususan, tarixiy Buxoro amirligi hududi o‘zining betakror tabiati, serhosil yerlari va qazilma boyliklari bilan sayyohlar va olimlarning diqqatini tortib keladi.
XIX asr oxiri va XX asr boshlariga oid tarixiy manbalar, xususan, Gulshaniy Buxoriyning “Tarixi Humoyun” asari bizga o‘sha davrdagi Sharqiy Buxoro hududlari – Hisor, Ko‘lob, Darvoz va Qorategin viloyatlarining iqtisodiy salohiyati va tabiiy resurslari haqida noyob ma’lumotlarni taqdim etadi. Ushbu hududlar nafaqat strategik ahamiyatga ega bo‘lgan, balki oltin, tuz, temir va boshqa resurslarning asosiy manbai sifatida davlat xazinasini boyitishda muhim o‘rin tutgan. Mazkur maqolada tabiiy boyliklar va ularni o‘zlashtirish tarixiga nazar tashlaymiz.
“Tarixi Humoyun” asarida keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Sharqiy Buxoro hududlari, xususan, Vaxsh va Panj daryolari havzasi oltinga boyligi bilan mashhur bo‘lgan. Gulshaniy o‘z kuzatuvlariga tayanib, ushbu daryolarning qirg‘oqlarida yashovchi aholining asosiy mashg‘ulotlaridan biri tilla yuvish ekanligini qayd etadi. Vaxsh daryosi va uning irmoqlarida tilla kukunlari ko‘p miqdorda uchragan bo‘lib, mahalliy aholi maxsus usullar yordamida daryo qumidan oltin zarralarini ajratib olgan. Bu mashaqqatli, ammo serdaromad kasb hisoblangan. Manbada ta’kidlanishicha, ushbu hududlardagi ba’zi qishloqlar aholisi to‘liqligicha shu ish bilan shug‘ullangan va bu ularga katta boylik keltirgan. Hatto shunday ma’lumotlar borki, daryo bo‘yida yashovchi ayrim oilalar topgan tillalari hisobiga o‘sha davr o‘lchovlariga ko‘ra juda badavlat hayot kechirganlar.
Darvoz viloyatining tabiiy boyliklari haqida so‘z yuritilganda, uning faqat oltin bilan cheklanib qolmaganligi ma’lum bo‘ladi. Gulshaniy Darvoz tog‘larida temir, qo‘rg‘oshin va oltingugurt konlari mavjudligini yozadi. Xususan, Panj daryosi havzasida va tog‘li hududlarda temir rudasi qazib olingan va mahalliy ustalar tomonidan qayta ishlangan. Bu esa o‘z navbatida hunarmandchilik, xususan, temirchilik va qurolsozlik rivojiga turtki bergan. Darvoz aholisi tog‘ jinslaridan foydali qazilmalarni ajratib olish va ularni qayta ishlash borasida asrlar davomida shakllangan o‘ziga xos tajribaga ega bo‘lgan. Bundan tashqari, ushbu tog‘li o‘lkada qimmatbaho toshlar, jumladan, la’l uchrashi haqida ham ishoralar mavjud bo‘lib, bu hududning geologik jihatdan boy ekanligidan dalolat beradi.
Ko‘lob viloyati esa o‘zining mashhur tuz tog‘lari bilan nom qozongan. Gulshaniy “Xoja Mo‘min” deb ataluvchi tuz koni haqida hayratlanarli ma’lumotlarni keltiradi. Uning yozishicha, butun boshli tog‘ tosh tuzdan iborat bo‘lib, undan olingan tuz nafaqat mahalliy ehtiyoj uchun ishlatilgan, balki qo‘shni viloyatlarga va hatto uzoq o‘lkalarga ham eksport qilingan. Tuz koni davlat nazoratida bo‘lib, undan olinadigan daromad g‘azna uchun muhim manba hisoblangan. Ko‘lob tuzi o‘zining sifati va tozaligi bilan ajralib turgan. Shuningdek, Ko‘lob atrofidagi tog‘larda oltin konlari ham mavjud bo‘lganligi, daryo o‘zanlaridan tilla zarralari terib olingani haqida ma’lumotlar uchraydi.
Hisor vodiysi va uning atrofidagi tog‘lar ham turli xil qazilmalarga boy bo‘lgan. Gulshaniy Hisor tog‘larida va Qoratog‘ daryosi havzasida oltin yuvish ishlari keng yo‘lga qo‘yilganini ta’kidlaydi. Shuningdek, bu yerda rangli metallar, qurilishbop toshlar va mineral buloqlar ko‘p bo‘lgan. Ayniqsa, Obigarm kabi shifobaxsh issiq suv manbalari mahalliy aholi tomonidan qadimdan turli kasalliklarni davolashda foydalanib kelingan. Gulshaniy ushbu buloqlarning xususiyatlari, suvning harorati va tarkibi haqida tibbiy nuqtai nazardan ham qimmatli kuzatuvlarni yozib qoldirgan. Bu esa ajdodlarimizning tabiat in’omlaridan nafaqat iqtisodiy, balki tibbiy maqsadlarda ham oqilona foydalanganini ko‘rsatadi.
Tabiiy boyliklarning o‘zlashtirilishi hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan. Oltin yuvish, tuz qazib olish va ma’danchilik bilan shug‘ullanuvchi aholi qatlami shakllangan, savdo yo‘llari rivojlangan va shaharsozlik madaniyati yuksalgan. Buxoro amirligining markaziy hududlaridan farqli o‘laroq, Sharqiy Buxoroning tog‘li tumanlarida sanoatning ibtidoiy shakllari, ya’ni tog‘-kon ishlari va metallurgiya rivojlanganligi diqqatga sazovordir. Bu jarayonlar mahalliy aholining turmush darajasini oshirishga va hunarmandchilikning ixtisoslashuviga xizmat qilgan.
Gulshaniyning “Tarixi Humoyun” asarida keltirilgan ushbu ma’lumotlar Buxoro amirligi hududining geologik va mineralogik salohiyati naqadar yuksak bo‘lganligini isbotlaydi. Amirlik aholisi murakkab texnologiyalarsiz, faqat o‘z bilimi, tajribasi va mehnatiga tayanib, yerosti boyliklarini o‘zlashtirishning samarali usullarini topgan. Vaxsh va Panj daryolaridagi oltin yuvish ishlari, Ko‘lob tuz konlarining sanoat miqyosidagi ahamiyati va Darvoz tog‘laridagi ma’danchilik – bularning barchasi iqtisodiy tarixning sahifalaridir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA