So‘nggi yillarda Markaziy Osiyo mintaqasida suv resurslarini samarali boshqarish, atrof-muhit himoyasi va barqaror rivojlanish masalalari tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Suv faqat iqtisodiy rivojlanish uchun emas, balki jamiyat sog‘lig‘i, qishloq xo‘jaligining izchil o‘sishi va atrof-muhit barqarorligining asosi.

Shu bois ko‘plab davlatlar, xususan, AQSH, Yevropaning yetakchi davlatlari va Osiyodagi ilg‘or mamlakatlar suv qonunlari va kodekslarini yangilashga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. O‘zbekiston Respublikasida suv resurslarini tizimli va shaffof tarzda boshqarishga qaratilgan yangi Suv kodeksi qabul qilingan.

Suv kodeksida nazarda tutilgan muhim jihatlar, yangi tartib va o‘zgarishlar xususida Toshkent davlat yuridik universiteti Ekologiya huquqi kafedrasi o‘qituvchisi Sarvarbek Abdullajonov bilan suhbatlashdik.

–Yaqinda 1993 yilgi qonun o‘rnini bosuvchi yangi Suv kodeksi kuchga kirdi. Buning asosiy maqsadi nima va u avvalgi qonundan qanday farq qiladi?

–Kodeksning asosiy maqsadi suv, suv havzalari, suv xo‘jaligi inshootlari va suv fondi yerlaridan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat. Eski qonun aholi va iqtisodiy sohalar ehtiyojlari uchun suvdan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishni ta’minlashga qaratilgan bo‘lsa, yangi Kodeks kengroq va zamonaviyroq maqsadlarni belgilaydi.

Jumladan, aholi, iqtisodiy sohalar va ekologik tizimlar uchun barqaror suv ta’minotiga erishish va uni saqlab qolish, iqlim o‘zgarishini majburiy hisobga olgan holda suv resurslaridan oqilona foydalanish va ularni boshqarishni ta’minlaydi.

Shuningdek, davlat-xususiy sheriklik (DXSH) kabi iqtisodiy mexanizmlarni rivojlantirishni belgilaydi. Umuman olganda, yangi Kodeks ma’muriy boshqaruvdan integratsiyalashgan va barqaror yondashuvga o‘tishni aks ettiradi.

– O‘zbekistonda suv resurslarini boshqarish har doim markazlashtirilgan holda bo‘lgan. Yangi Kodeks boshqaruv tuzilmasini qanday o‘zgartiradi va jamoatchilikni qaror qabul qilishda qanday jalb qiladi?

–Eski qonunda davlat boshqaruvi Vazirlar Mahkamasi, mahalliy hokimiyat organlari va maxsus vakolatli organlar tomonidan amalga oshirilishi belgilangan edi.

Yangi Kodeksda bu organlar saqlanib qolgan, ammo havza (gidrografik) boshqaruv tamoyilini joriy etgan. Asosiy yangilik - Suv kengashlarining tashkil etilishi. Ushbu kengashlar suv resurslarini boshqarish bo‘yicha qarorlarda shaffoflik va manfaatdor tomonlarning ishtirokini ta’minlash uchun tashkil etilgan kollegial maslahat organlaridir. Bundan tashqari, Kodeksda fuqarolar va nodavlat notijorat tashkilotlarining suv resurslarini boshqarishda ishtiroki aniq belgilangan.

–Kodeksda strategik rejalashtirish haqida so‘z boradi. Suv dasturlari endi qaysi davr uchun ishlab chiqiladi va qanday yangi omillar hisobga olinadi?

–Eski qonun suvdan foydalanish va uni muhofaza qilishning integratsiyalashgan sxemalarini ishlab chiqishni nazarda tutgan edi. Yangi Kodeksda Davlat strategik suv resurslarini boshqarish dasturlari (ularni amalga oshirish konsepsiyalari va strategiyalari) joriy etilgan. Ushbu dasturlar Suv resurslari vazirligi tomonidan manfaatdor idoralar bilan birgalikda o‘rta muddatli (10 yilgacha) va uzoq muddatli (50 yilgacha) davrlar uchun ishlab chiqiladi. Suv xavfsizligi va iqlim o‘zgarishini ta’minlash choralari ularni ishlab chiqish jarayonida albatta hisobga olinadi. 

Shuningdek, suvdan foydalanish va uni muhofaza qilishning integratsiyalashgan sxemalarini, shuningdek, strategik dasturlarni hisobga olgan holda havza yoki hududiy suv resurslaridan foydalanish va uni muhofaza qilish rejalari ham ishlab chiqiladi.

– Suvdan foydalanuvchilar uchun eng sezilarli o‘zgarish "chegaralar"dan "kvotalar"ga o‘tishdir. Bu mexanizmlar o‘rtasidagi tub farq nimada?

–Eski qonunda suvdan foydalanuvchilar va iste’molchilar uchun belgilangan "suv olish limitlari" tushunchasi ishlatilgan. Qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun limitlar yiliga ikki marta, boshqa ehtiyojlar uchun esa yiliga bir marta belgilangan. Yangi Kodeksda "Suv olish kvotalari" joriy etilgan.

Xususan, kvotalar uzoqroq muddatga belgilanadi. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari (yer ijarachilari) uchun ijara shartnomasi muddatiga, lekin 10 yildan oshmasligi kerak. Qishloq xo‘jaligi bo‘lmagan ehtiyojlar uchun 10 yilgacha. Bu ko‘proq barqarorlikni ta’minlaydi.

Eski manbalarda suvdan foydalanish huquqlarini o‘tkazish taqiqlangani eslatib o‘tilgan. Yangi Kodeksda ajratilgan kvotaning bir qismi shartnoma asosida o‘sha gidrografik zonadagi boshqa suvdan foydalanuvchiga sotilishi mumkinligi aytilgan.

Sug‘oriladigan yerlar uchun kvota iqlim, topografiya, tuproq tarkibi va yer osti suvlari sathini hisobga olgan holda uchastka maydonini gektariga suv olish me’yoriga ko‘paytirish yo‘li bilan hisoblanadi.

–Kodeks ifloslanish uchun moliyaviy javobgarlikni qanday kuchaytiradi?

–Yangi Kodeks iqtisodiy mexanizmlarni aniq belgilab beradi. Jumladan, ifloslantiruvchi to‘lovlar tamoyili: kodeksda suv ifloslanishi uchun kompensatsiya to‘lovlari ifloslantiruvchi to‘lovlar tamoyili asosida joriy etiladi. Ushbu to‘lovlar ifloslanishni bartaraf etish, cheklash va kamaytirish bilan bog‘liq xarajatlarni qoplash uchun mo‘ljallangan.

Suv yetkazib berish va boshqa suv xizmatlari uchun to‘lovlar o‘z kuchida qoladi. Ushbu to‘lovlar uchun bazaviy stavkalar Suv resurslari vazirligi va Iqtisodiyot va moliya vazirligi tomonidan suvni tejashni rag‘batlantirish zarurligini hisobga olgan holda tasdiqlanadi.

Kodeks suv sohasida davlat-xususiy sheriklik (DXSH) va autsorsingdan keng foydalanishni nazarda tutadi. Biroq, yirik va ayniqsa muhim suv xo‘jaligi ob’ektlari xususiylashtirilmaydi. Suvdan foydalanish va muhofaza qilish sohasidagi xavflarni sug‘urta qilish imkoniyati joriy etildi.

–Yangi Kodeksda iqlim o‘zgarishi tufayli tobora dolzarb bo‘lib borayotgan suv tanqisligi va qurg‘oqchilik muammosi qanday hal qilinadi?

–Kodeksda birinchi marta suv tanqisligi va qurg‘oqchilikka qarshi kurashishning huquqiy tariflari va mexanizmlari joriy etilgan. Suv tanqisligi manbadagi suv miqdori uzoq muddatli normaning 50 foiz yoki undan kam bo‘lgan davrlar sifatida belgilanadi.

Suv tanqisligi haddan tashqari bo‘lgan taqdirda, O‘zbekiston Vazirlar Mahkamasi quyidagilarga haqli:

–Ta’sirlangan hududlarda suvdan foydalanishning yangi ustuvor yo‘nalishlarini vaqtincha joriy etish to‘g‘risida maxsus qaror qabul qilish.

–Suv resurslaridan foydalanish bilan bog‘liq ayrim yoki barcha faoliyat turlariga cheklovlar qo‘yish. Bundan tashqari, suv ekotizimlarini saqlashni ta’minlash uchun kvotalarni taqsimlashda sanitariya va ekologik suv chiqarish talablari hisobga olinishi kerak.

–Yangi suv qonunchiligini buzganlik uchun qanday jazo choralari ko‘zda tutilgan va moliyaviy jazo choralarida biron bir o‘zgarish bormi?

–Suv qonunchiligini buzganlik uchun jazo choralari saqlanib qolmoqda. Kodeksda suv olish qoidalarini buzganlik uchun moliyaviy jarimalar batafsil bayon etilgan. Agar suv olish qoidalarini buzish moliyaviy jarima qo‘llanilganidan keyin bir yil ichida takrorlansa, jarima besh baravar oshiriladi.

Ruxsatsiz suv havzalari noqonuniy foydalanish paytida qilingan xarajatlar uchun kompensatsiya olinmasdan qaytarilishi kerak.

Gulnoza Boboyeva, O‘zA