Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш чораларини кучайтириш, одил судловни самарали таъминлаш ҳамда судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш бўйича изчил ишлар олиб борилмоқда.

Ушбу амалга оширилган ислоҳотлар натижасида одил судлов жараёнида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш даражаси янада такомиллаштирилиб борилмоқда.

Жумладан, дастлабки эшитув институтининг жорий этилиши — судларнинг мустақиллигини таъминлашда яна бир муҳим омил бўлиб хизмат қилмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал кодексига киритилган ўзгартиш ва қўшимчаларга мувофиқ мамлакатимиз суд ҳуқуқ тизимида янги дастлабки эшитув институти жорий этилди.

Дастлабки эшитув — суриштирув ва дастлабки тергов органлари фаолияти устидан бевосита суд назорати шаклларидан бири ҳисобланади. У одил судловга киришишнинг дебочаси бўлиб, энг муҳим тамойил — тортишув принципи асосида амалга амалга ошириладиган процессуал жараён. «Тортишув принципи» — ҳақиқат тарафлар ўртасида бўладиган тортишувларда вужудга келади.

Мазкур қонунчиликка киритилган ўзгаришлар судларда ишларни кўришда инсон ҳуқуқлари кафолатларини янада кучайтириш ва тарафларнинг баҳслаша олиш тамойилини амалда рўёбга чиқариш мақсадида амалга оширилган.

Дастлабки эшитув институтининг жорий этилганлиги судга келиб тушган жиноят ишларини судда кўриш учун тайинлаш босқичида тарафларнинг дастлабки эшитувларда иштирок этиш имконини яратади. Бунга қадар ушбу босқичда тарафлар иштироки чеклангани сабабли мазкур жараёнда ҳал этилиши лозим бўлган муҳим масалаларни (масалан, ишни тугатиш ёки тўхтатиш) судья якка тартибда ҳал этишга мажбур эди. Оқибатда, судья чекланган маълумотга эга бўлганлиги учун бундай масалалар ҳал этилмасдан қолган ва асосий босқич – умумий суд мажлисига барча иштирокчилар чақирилиб, фуқароларнинг сарсон бўлишига олиб келган. 

Қонунчиликка киритилган ўзгаришлар билан бу каби муаммолар бартараф этилди.

Эндиликда судья жиноят ишини қабул қилиб олгач, қуйидаги ажримлардан бирини қабул қилади:

1. ишни судловга тегишлилигига кўра ўтказиш тўғрисида;

2. ишни судда кўриш учун тайинлаш ҳақида;

3. дастлабки эшитув ўтказиш тўғрисида.

Жиноят иши бўйича дастлабки эшитув тарафларнинг илтимосига кўра ёки суднинг ташаббуси билан ўтказилади.

Дастлабки эшитувни ўтказиш учун асослар бўлиб қуйидагилар ҳисобланади:

1. жиноят иши бўйича иш юритишни тўхтатиб туриш;

2. жиноят иши бўйича иш юритишни тугатиш;

3. жиноят ишини айблов далолатномасини, айблов хулосасини ёки тиббий йўсиндаги мажбурлов чорасини қўллаш тўғрисидаги қарорни тасдиқлаган прокурорга юбориш;

4. ушбу Кодексда назарда тутилган ҳолларда жиноят ишларини бирлаштириш;

5. номақбул далилларни ишдан чиқариб ташлаш тўғрисида тарафлардан бирининг илтимоси мавжуд бўлса, ушбу далилларни чиқариб ташлаш.

Жиноят иши бўйича дастлабки эшитув судья томонидан жиноят иши бўйича дастлабки эшитувни тайинлаш тўғрисидаги ажрим чиқарилган пайтдан эътиборан 5 суткадан кечиктирмай бошланиши керак. Дастлабки эшитувни ўтказиш давомийлиги дастлабки эшитув бошланган кундан эътиборан 10 суткадан ошмаслиги керак.

Ўз навбатида, ҳақли савол туғилади: дастлабки эшитувнинг суд учун қандай афзалликлари ва ижобий таъсири бор? Таъкидлаш ўринлики, жиноят ишини судда ҳар томонлама ва холисона кўрилишига тўсқинлик қилувчи ҳолатларни бартараф этиш масъулияти судьянинг зиммасида бўлсада, лекин уни амалга ошириш учун реал ваколати йўқлиги сабабли жиноят ишининг нуқсонларини кўра била туриб суд муҳокамасига ўтказиш мажбуриятидан озод бўлади.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, мазкур янги институт жиноят ишини умумий асосларда кўришга монелик қилаётган сабабларни тезкор бартараф этиш имкониятини берувчи қарорлар қабул қилиш жараёнида тарафларнинг тортишуви принципга сўзсиз риоя этилишига, суд муҳокамаси чоғида фақат мақбул далиллардан фойдаланиш учун шарт-шароитлар яратишга хизмат қилади.

Хуршид СОДИҚОВ

Жиноят ишлари бўйича

Учтепа туман суди судьяси