Bir lahzada bir joydan boshqa joyga ko‘chish bu orzu insoniyat tarixida asrlar davomida mavjud bo‘lib kelgan. Teleportatsiya tushunchasi bugungi kunda ilm-fan, fantastika va sirli hodisalar olamida eng muhokama qilinayotgan mavzulardan biridir.
Odamlar tanasi yoki ob’ektning bir nuqtadan ikkinchisiga fizik harakatlarsiz, tezkor ko‘chishi mumkinmi? Bu borada ilmiy izlanishlar ham, mistik hikoyalar ham yetarlicha mavjud.
Bugun teleportatsiya atrofidagi real ilmiy yondashuvlar, tarixdagi sirli holatlar va ushbu g‘oyaning kelajagi haqida fikr yuritamiz.
"Teleportatsiya" so‘zi ilk bor 1931 yilda amerikalik yozuvchi Charlz Fort tomonidan ishlatilgan. U o‘zining "Lo!" nomli kitobida dunyodagi tushunarsiz hodisalar, ob’ektlarning g‘oyib bo‘lishi va kutilmaganda boshqa joyda paydo bo‘lishi haqida yozgan.
Teleportatsiya o‘sha paytlarda ilm-fan uchun fantastika bo‘lsa-da, bu tushuncha asta-sekin ilmiy adabiyotlarda ham paydo bo‘la boshladi.
Zamonaviy fizika teleportatsiyani fantastika emas, balki kvant darajadagi real hodisa sifatida o‘rganmoqda. 1993 yilda fiziklar guruhi kvant teleportatsiya tushunchasini amalda tasdiqlashga muvaffaq bo‘ldi. Bu yerda so‘z odamni yoki buyumni emas, kvant holatini ya’ni zarracha haqidagi to‘liq ma’lumotni bir joydan ikkinchisiga ko‘chirish haqida bormoqda.
2004 yilda Avstraliya va Avstriyadagi tadqiqotchilar foton (yorug‘lik zarrachasi) holatini bir joydan ikkinchisiga muvaffaqiyatli teleportatsiya qilishdi. Keyinchalik bu tajribalar boshqa zarrachalarda, hatto atomlar darajasida ham davom ettirildi. 2017 yilda Xitoy olimlari sun’iy yo‘ldoshdan Yerga kvant teleportatsiyani muvaffaqiyatli amalga oshirishdi. Ammo bu jarayonlar moddaning o‘zini emas, balki uning axborotini uzatishga asoslangan. Inson yoki jismni butun tarkibi bilan uzatish uchun esa nihoyatda katta energiya, mukammal aniqlik va amalda mavjud bo‘lmagan texnologiyalar kerak.
Teleportatsiya mavzusida eng mashhur sirli voqea bu – Filadelfiya tajribasi (Philadelphia Experiment). Bu voqea 1943 yilga oid bo‘lib, AQSH harbiy-dengiz kuchlari kemani maxfiy tajriba orqali “yo‘qotgani” va kemaning bir joydan boshqasiga ko‘chib qolganini iddao qiladi.
Ba’zilar aytishicha, bu tajriba vaqt va makonni egib, kema boshqa shaharda paydo bo‘lgan, yana qaytib kelgan, ammo kemadagi harbiylar og‘ir ruhiy va jismoniy shikastlar olgan. Rasmiy manbalar bu voqeani rad etgan bo‘lsa-da, ko‘plab konspiratsiya nazariyalari uni tasdiqlovchi “guvohlar” haqida gapiradi.
Ba’zilar bu tajribani Eynshteynning yagona nazariyasi asosida o‘tkazilganini taxmin qiladi. Ammo ilmiy jamoa orasida bu voqea real deb hisoblanmaydi va ko‘proq shov-shuvli afsona sifatida qaraladi.
Tarixda o‘z-o‘zidan yo‘qolib ketgan odamlar haqida ko‘plab hikoyalar mavjud. Masalan, 1593 yilda Meksikadagi askar Gil Perez hikoyasida aytilishicha, u qorovullikda turgan, keyin to‘satdan Meksikada paydo bo‘lgan. U hatto hali Meksikaga yetib kelmagan yangiliklardan ham xabardor bo‘lgan. Guvohlar soni ko‘p bo‘lgani sababli bu voqea hali ham muhokama qilinmoqda. Shunga o‘xshash voqealar dunyo bo‘ylab ko‘plab kuzatilgan odamlar ko‘pchilik oldida birdaniga yo‘qoladi va boshqa hududda paydo bo‘ladi yoki umuman topilmaydi. Bularni ilmiy izohlash qiyin, ammo teleportatsiya nazariyasiga qiziqish aynan shu turdagi voqealar sabab ortmoqda.
Xulosa: teleportatsiya orzu, ilm-fan va sir orasida Teleportatsiya g‘oyasi insoniyat uchun hiyla yoki ilohiy mo‘’jiza sifatida qaralgan. Bugun ilm-fan bu mavzuga ehtiyotkorlik bilan, lekin qiziqish bilan yondashmoqda. Kvant teleportatsiya orqali ma’lumotlarni joydan joyga o‘tkazish allaqachon real bo‘lib ulgurgan. Ammo odamlarni yoki buyumlarni teleportatsiya qilish hozircha sirli orzu bo‘lib qolmoqda.
Shunga qaramay, ilm-fan rivojlanmoqda. Ehtimol, kelajakda bugungi fantastika ertangi haqiqatga aylanar. Balki bir kun kelib, biz hozir “sirli olam” deb atagan teleportatsiya oddiy texnologik vositaga aylanar...
<iframe width="791" height="445" src="https://www.youtube.com/embed/DDASCZMkYto" title=""Sirli olam": Teleportasiya – haqiqatmi yoki fantastika?" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>Iroda Jo‘rayeva, Abror Sodiqov, Ulug‘bek To‘xtayev (video), O‘zA