Muhammad Shayboniyxon Movarounnahrda hokimiyatni egallagach, uning oldida nafaqat harbiy-siyosiy, balki o‘ta murakkab ijtimoiy-iqtisodiy vazifalar ham turardi.

Asrlar davomida shakllangan va muayyan darajada izdan chiqqan davlat boshqaruv tizimini qayta yo‘lga qo‘yish, ayniqsa, jamiyatning ma’naviy-ma’rifiy hayotida muhim o‘rin tutgan vaqf mulklari masalasini tartibga solish shular jumlasidan edi. Fazlulloh ibn Ro‘zbexonning noyob asari – “Mehmonnomayi Buxoro” bizga Shayboniyxonning bu sohada amalga oshirgan, lekin shu paytgacha biroz e’tiboridan chetda qolib kelgan muhim bir islohoti haqida qimmatli ma’lumot beradi.

Vaqf – muayyan bir xayrli maqsad (masalan, masjid, madrasa, shifoxona faoliyatini ta’minlash) uchun davlat yoki xususiy shaxslar tomonidan ajratilgan va daxlsiz deb e’lon qilingan mulkdir. Asrlar davomida Movarounnahrdagi ilm-fan va ma’rifat markazlari – Buxoro, Samarqanddagi yuzlab madrasalar aynan shu vaqf mulklaridan keladigan daromad hisobiga faoliyat yuritgan. Biroq temuriylar sulolasining so‘nggi yillaridagi siyosiy beqarorlik va markaziy hokimiyatning zaiflashuvi bu tizimga ham o‘z salbiy ta’sirini o‘tkazmay qolmagan edi. Vaqf mulklaridan foydalanishda suiiste’molliklar, madrasa mudarrislari va talabalariga ajratiladigan nafaqalarning (stipendiyalarning) o‘z vaqtida berilmasligi kabi holatlar ko‘paygan edi.

“Mehmonnomayi Buxoro” asarida qayd etilishicha, Shayboniyxon hokimiyatni mustahkamlagach, birinchi navbatda aynan shu masalaga jiddiy e’tibor qaratadi. U butun mamlakat bo‘ylab vaqf mulklarini to‘liq taftishdan o‘tkazish haqida maxsus farmon beradi. Bu taftishdan maqsad – vaqf mulklarining aniq hisobini olish, ulardan kelayotgan daromadlarning to‘g‘ri taqsimlanayotganini nazorat qilish va eng muhimi – ilm ahli, ya’ni madrasa mudarrislari va talabalarining moddiy ahvolini yaxshilash edi.

Ibn Ro‘zbexonning yozishicha, xon bu masalaga shunchalik jiddiy qaraganki, u hatto madrasa talabalarining darajalarini va ularga tayinlangan stipendiyalar miqdorini ham shaxsan o‘zi tekshirib chiqqan. Bu holat Shayboniyxonning nafaqat mohir sarkarda, balki ta’lim va ilm-fan taraqqiyoti haqida qayg‘urgan oqil davlat arbobi bo‘lganini yaqqol ko‘rsatadi. U yaxshi tushunganki, davlatning qudrati faqat kuchli qo‘shin bilan emas, balki bilimli va ma’rifatli avlod bilan ham o‘lchanadi. Madrasalardagi ta’lim tizimining uzluksizligi va sifati esa bevosita ularning moddiy ta’minotiga bog‘liq edi.

Shayboniyxonning bu islohoti bir necha muhim natijalarga olib kelgan. Birinchidan, vaqf tizimidagi ko‘plab suiiste’molliklarga chek qo‘yilgan va tartib o‘rnatilgan. Ikkinchidan, madrasalarning moddiy bazasi mustahkamlangan, mudarrislar va talabalarning ijtimoiy himoyasi kuchaytirilgan. Bu esa, o‘z navbatida, Movarounnahrda ilm-fanning qayta yuksalishiga, yangi olimlar avlodining yetishib chiqishiga zamin yaratgan. Bu islohot Shayboniyxon hokimiyatining ma’naviy-mafkuraviy poydevorini mustahkamlashga xizmat qilgan muhim qadam bo‘lgan.

Shunday qilib, “Mehmonnomayi Buxoro” bizga Shayboniyxonning tarix sahifalaridan yetarlicha o‘rin olmagan yana bir xizmatini – ta’lim sohasidagi islohotchiligini ochib beradi. Bu fakt uning shaxsiyatiga yangicha nazar tashlashga, uni nafaqat sulola asoschisi, balki ilm-ma’rifat homiysi va adolatli hukmdor sifatida ham qadrlashga undaydi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA