“Ердан суғуриб олиниб, қумли саҳрога ташланған гиёҳ ҳалок бўлганидек, шахс бахти ҳам жамиятдан ташқарида бўлмайди”

Алексей Толстой

Рақамли ҳаёт, трансмиллий маданият, меҳнат бозорининг янги талаблари ва эркинлик ҳақидаги тасаввурларнинг кенгайиши Шарққа хос ҳамжиҳатлик ва Ғарбга хос индивидуализмни энди қарама-қарши эмас, балки ўзаро тўлдирувчи жараён сифатида намоён қилмоқда. Шахс бир вақтнинг ўзида маҳаллий жамоа, профессионал тармоқ ва глобал виртуал ҳамжамиятга мансуб бўлиши унинг имкониятларини кенгайтиради. Шу сабабли бугунги даврнинг асосий саволи — қайси модель устунлиги эмас, балки шахс ва жамиятнинг янги уйғунлик формуласини топишдир.

Таъкидлаш жоиз, бугунги глобал муҳит шахснинг индивидуал эркинликларини мислсиз кенгайтириб, уни ўз тақдирининг фаол яратувчисига айлантирди. Инсон энди ягона идентитетга эмас, балки бир нечта ҳамжамиятга мансуб: оилавий қадриятлар, миллий маданият, касбий доира ва онлайн тармоқлар бир вақтнинг ўзида унинг «мен»ини шакллантиради. Глобализация инсонни кучайтиради, лекин шу кучайиш анъанавий жамиятнинг ахлоқий меъёрлари билан тўқнаш келади. Мана шу жараён ҳозир энг асосий «шахс–жамият» динамикаси сифатида кузатилмоқда.

Индивидуализм ижодкорлик, инновация ва иқтисодий фаолликка катта туртки беради. Айтиш керакки, бутун дунёда, Ўзбекистонда ҳам шахсий ташаббус, стартаплар, рақамли иқтисодиётнинг ўсиши ижобий ўзгаришлар қилмоқда.

Бугунги ёшлар эркинлик, ўзини англаш ва мустақил қарор қилишга интилар экан, бу ўзгариш кўпроқ ижтимоий мослашув сифатида кўрилади: дунё тез ўзгараётгани сари идентитет ҳам статик эмас, балки қайта яратиладиган жараёнга айланмоқда. Коллектив қадриятлар йўқолаётгани йўқ — улар шунчаки янги контекстга кўчмоқда: волонтёрлик, ижодий гуруҳлар, стартап жамоалари ва онлайн тармоқларда ҳамжиҳатликнинг замонавий шакллари вужудга келмоқда. Бироқ ҳаддан ташқари индивидуализм ижтимоий узилиш, маънавий бўшлиқ ва жамоадан бегоналашув хавфини туғдириши мумкин. Шунинг учун бугунги ёшлар индивидуалисти эмас, балки “гибрид идентитет” эгаси — у эркинликка интилади, жамият билан янги, янада боғланиш усулларини излайди.

Эксперт Фарход Каримовнинг фикрича, шахс ва жамият ўртасидаги мувозанатнинг замонавий талқини — бу маданий эмас, аввало институционал масала. Индивидуал ташаббусни рағбатлантирувчи сиёсат — таълим, рақамли иқтисодиёт, стартап экотизими ижтимоий бирдамлик механизмлари билан уйғунлашмагунча, индивидуализмнинг ўсиши тенгсизликни ҳам кучайтираверади. Шунинг учун ёндашув “Ғарб индивидуализми ёки Шарқ коллективизми” эмас, балки уларнинг мувозанатини кўзлаган замонавий модель бўлиши керак. Таҳлилчининг нуқтайи назарига кўра, жамоавий лойиҳалар, волонтёрлик ва рақамли ҳамжамиятлар орқали анъанавий ҳамжиҳатлик қадриятларини ёшлар ҳаётида амалий имкониятларга айлантириш шахсий эркинликни жамиятдан узмайди, аксинча, уни мазмунан бойитади.

Сўнгги тадқиқотлар шуни кўрсатадики, индивидуализм ва коллективизм фарқлари фақат маданиятга эмас, балки тарихий ва экологик шароитларга ҳам боғлиқ. Масалан, қишлоқ хўжалиги билан шуғулланган ҳудудларда ҳамжиҳатлик қадриятлари мустаҳкам шаклланади, иссиқ ва ресурслар чекланган ҳудудларда эса ижтимоий бирдамлик ҳаётий зарурат сифатида ривожланади: совуқ ёки ресурслар бой ҳудудларда эса шахсий ташаббус ва индивидуализм юқори бўлиши мумкин. Бу ёндашув Шарқ–Ғарб дикотомиясини янгича нуқтаи назардан қайта кўриб чиқишга мажбур қилади: маданий қарама-қаршиликлар энди статик стереотиплар эмас, балки экологик ва тарихий контекстга боғлиқ динамик жараён сифатида талқин қилинади.

Технологиялар, ижтимоий тармоқлар ва глобал коммуникациялар шахс ва жамият ўртасидаги балансни янгича талқин қилмоқда. Ёшлар онлайн ҳамжамиятлар орқали ўзини англайди, қизиқишларига мос виртуал гуруҳлар топади ва глобал платформаларда ўз овозини эшиттиради, аммо шу билан бирга, реал жамоат билан алоқалари заифлашиши мумкин. Натижада, шахс эркинлик ва креативликни онлайн майдонда топади, лекин маҳаллий жамоаларнинг ижтимоий капиталидан тўлиқ фойдалана олмайди. Бу жараён шахс–жамият муносабатларида янги парадигма яратади: ҳам индивидуал имкониятлар кенгаяди, ҳам маҳаллий солидаритет ва ҳамжиҳатликни сақлаш масаласи долзарб бўлади.

Инсон психологиясида индивидуализм ва коллективизм шахснинг руҳий ва ҳиссий мувозанатига бевосита таъсир қилади. Индивидуализм шахсий эркинлик, ўз қарорини мустақил қабул қилиш ва ижодий ўсиш имконини бериб, мотивация ва ўзини англашни кучайтиради; бироқ ижтимоий боғлиқлик суст бўлса, изолация, стресс ва ижтимоий хавотирни ошириши мумкин. Коллективизм эса қўллаб-қувватлаш, бирдамлик ва хавфсизлик ҳиссини беради, лекин ҳаддан ташқари қатъий қоидалар шахсий эркинликни чеклаши мумкин. Бугунги ёшлар бу икки тамойилни бир вақтда бошдан кечиради, шунинг учун руҳий соғлиқ ва ҳиссий барқарорликни сақлашда, мувозанатни топиш масаласи муҳим аҳамият касб этмоқда.

Ҳозирги даврда идеал шахс–жамият модели — бу маҳаллий қадриятларни сақлаган ҳолда глобал эркинлик ва индивидуал ўсишни қўллаб-қувватловчи гибрид тизимдир. Шахс ўз имкониятларини максимал даражада ривожлантириши, ижодий ва иқтисодий ташаббус кўрсатиши мумкин, лекин жамият билан узвий боғланиш, солидаритет ва бир-бирини қўллаб-қувватлаш тамойиллари ҳам сақланади. Ушбу модель шундай ишлайди: индивидуал эркинлик жамиятнинг барқарор ривожланишига хизмат қилади, коллектив қадриятлар эса шахсга психологик ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш манбаи бўлиб хизмат қилади. Ф.Каримов таъкидлаганидек, гибрид модель жамият ва шахс ўртасидаги мураккаб, аммо узвий уйғунликни яратади, идентитетни йўқотмай, балки уни замонавий контекстда бойитади.

Мусулмон Зиё тайёрлади,

ЎзА