Тарих баъзан маҳобатли саройлар ва юксак миноралар соясида эмас, балки инсон кўзи илғаши қийин бўлган митти деталларда ҳам яширинган бўлади. Асрлар давомида тупроқ остида ётган кичик бир буюм бутун бир давр маданияти, сиёсий алоқалари ва санъати ҳақида жилд-жилд китобларга арзийдиган маълумот бериши мумкин. Самарқанднинг кўҳна юраги ҳисобланган Афросиёбда 1977 йилда амалга оширилган археологик қазишмалар айнан шундай ноёб кашфиётга сабаб бўлди. Бу топилма шунчаки қадимий безак эмас, балки Шарқ ва Ғарб маданиятлари тўқнашган нуқтанинг кичик, аммо ёрқин гувоҳидир.

Афросиёб археологик комплекс экспедицияси шаҳарчанинг шимолий қисмида жойлашган, X – XIII асрларга мансуб бўлган катта жоме масжидини очиш ишларини олиб бораётган эди. Бироқ, тадқиқотчилар тарихнинг нисбатан яқин қатламларини эмас, балки янада чуқурроқ – кун юзасидан нақд тўрт метр пастликдаги антик давр қатламларини ҳам очдилар. Масжиднинг шимолий девори остидаги қадимий қатламлардан топилган, ўлчами атиги 1 сантиметрга ҳам етмайдиган (эни 0,8 см, узунлиги 1 см, қалинлиги 0,6 см) кичик гемма (сиртига тасвир туширилган тош) археологлар эътиборини ўзига тортди. Қизил ақиқдан (сердолик) ўта маҳорат билан йўнилган бу тош, афтидан, қачонлардир ҳашаматли узукнинг кўзи бўлиб хизмат қилган.

Ушбу митти санъат асарига назар ташланса, ундаги тасвирнинг нақадар нозик дид билан ишлангани кишини ҳайратга солади. Гемма юзасида европача қиёфага эга бўлган ёш йигитнинг чап томонга қараб турган профили тасвирланган. Уста тош ўймакорлигининг энг юқори чўққисини намойиш этиб, йигитнинг юз тузилишини – бўртиб чиққан бодомқовоқ кўзлари, тўғри бурни, ихчам лаблари ва йўғон, қисқа бўйнини аниқ ифодалай олган. Аммо тасвирнинг энг жумбоқли ва эътиборли жиҳати бу – қаҳрамоннинг бош кийимидир. Ундаги дубулға ўзига хос кертикларга эга бўлиб, энг муҳими, унда аниқ кўриниб турган шох тасвири мавжуд. Қадимшунос олим М.Саъдиевнинг ёзишича, бундай “шохли дубулға” Македониялик Александрнинг рамзий белгиси ҳисобланган. Юнон-Бақтрия тангаларида ҳам ҳукмдорларнинг бундай тасвирлари учраши, геммадаги портрет айнан Александрга ёки унинг ворисларидан бирига тегишли бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

Хўш, бу ноёб топилма қачон яратилган? Археологияда буюмнинг ёшини аниқлашда у билан ёнма-ён ётган бошқа ашёлар ёрдамга келади. Гемма билан бир қатламдан топилган қизил локланган қадаҳлар унинг милоддан аввалги IV – III асрларга, яъни Ўрта Осиёда эллин маданиятининг таъсири кучайган даврга мансуб эканини тасдиқлайди. Услубий жиҳатдан бу топилма 1958 йилда археолог В.Д.Жуков томонидан Афросиёбдан топилган бошқа бир геммага жуда яқин туради. Жуков топган намунада икки юнон жангчисининг олишуви – бири тиз чўккан, иккинчиси эса ғалаба нашидасини сураётган ҳолати тасвирланган эди. Британия музейида сақланаётган шунга ўхшаш геммалар билан қиёслаш, Самарқанд заминида топилган бу санъат асарларининг ягона услубий гуруҳга мансублигини ва ўша давр глобал маданиятининг ажралмас қисми бўлганини кўрсатади.

Яқин вақтларгача қадимги Самарқанд ҳудудидан топилган геммалар фанда кам ўрганилган соҳа ҳисобланар эди. Тошкентдаги Ўзбекистон тарихи давлат музейида сақланаётган инталия-геммаларнинг аксарияти маҳаллий ҳунармандлар маҳсули бўлиб, уларнинг келиб чиқиши қадимги Сўғд ва Бақтрия билан боғланади. Шу билан бирга, Дарғомнинг чап қирғоғидан топилган ва Қадимги Рим империяси даврида Мисрда ясалиб, Кушонлар даврида Самарқандга келиб қолган деб тахмин қилинувчи геммалар ҳам учраб туради. Санъатшунос олим Г.А.Пугаченкова геммаларни уч тоифага ажратади: узук кўзи сифатида ишлатиладиган ясси овал шаклли тошлар; узукларга ўрнатиладиган майда, бурчаклари кесилган тўғри тўртбурчак тошлар; ва бўйинга осиб юриладиган, муҳр вазифасини бажарувчи йирик тошлар. Биз таҳлил қилаётган Афросиёб топилмаси айнан биринчи тоифага – узук кўзи сифатида яратилган ноёб санъат намунасига киради.

Бу жажжи қизил ақиқ парчаси шунчаки безак буюми эмас, балки қадимги Сўғд маданиятининг нақадар бой ва ранг-баранг бўлганидан дарак берувчи муҳим манбадир. Афросиёб тупроғидан чиққан, эллинча дубулға кийган йигит тасвири милоддан аввалги асрлардаёқ бу минтақанинг жаҳон цивилизацияси марказлари билан маданий ва савдо алоқаларида бўлганини, маҳаллий усталарнинг юксак маҳоратини ва тарихнинг турли қатламлари бир нуқтада – Самарқандда қандай туташганини яққол намоён этади.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА