Tasavvur qiling, atrof to‘la qum, jazirama issiq va sho‘rxok tuproq. Bunday sharoitda nafaqat daraxt o‘stirish, balki inson ruhiyatiga orom beruvchi, gidravlik tizimga va geometrik mukammallikka ega bo‘lgan yashil makonlarni yaratish mumkinmi? XVI asr Buxoro muhandislari bu muammoning yechimini topishgan.

Ular tabiat qonunlarini o‘rganib, ularni o‘z foydalariga bo‘ysundirishgan. Bu jarayonning bosh me’mori, tuproq va suv tilini mukammal bilgan Mirak Said G‘iyos edi. Uning loyihalari shunchaki bog‘dorchilik emas, balki murakkab sug‘orish ilmi, me’morchilik va tabiatshunoslik bilimlari mahsuli edi.

Mirak Said G‘iyos oddiy bog‘bon emas, balki o‘z davrining yetuk landshaft me’mori edi. U Buxoro xoni Ubaydullaxon uchun loyihalashtirgan “Chorbog‘” (to‘rt qismli bog‘) o‘sha davr shaharsozligining durdonasi hisoblanadi. Bunday bog‘larning tuzilishi aniq matematik hisob-kitoblarga asoslangan bo‘lib, suv oqimlari, daraxtlarning joylashuvi va binolarning o‘rni yagona ekotizimni tashkil qilgan. Manbalarda keltirilishicha, Ubaydullaxon davrida vujudga kelgan notinchliklar va “qizilboshlar” istilosi sababli ko‘plab bog‘lar vayron bo‘lgan. Ammo tinchlik o‘rnatilgach, xon aynan Mirak Said G‘iyosga Buxoroda yangi, avvalgilaridan-da go‘zalroq bog‘ barpo etishni buyuradi. Bu topshiriq oddiy qurilish emas, balki davlatning qudrati va madaniyati qayta tiklanganini namoyish etish ramzi edi.

Mirak Said G‘iyos yaratgan bog‘larning tavsifi Hasanxoja Nisoriyning 1566 yilda yozib tugallangan “Muzakkiri ahbob” (“Do‘stlar yodnomasi”) asarida shunday beriladi: “Anhorlari tip-tiniq, daraxtlari ustma-ust, qushlari qatorma-qator”. Bu yerda e’tibor qaratish lozim bo‘lgan nuqta – “daraxtlarning ustma-ust”ligi. Bu shunchaki shoirona o‘xshatish emas, balki agrotexnik usul – ko‘p qavatli o‘rmon hosil qilish texnologiyasidir. Pastki qatlamda soyasevar o‘simliklar, o‘rtada mevali daraxtlar va yuqorida quyoshga intiluvchi baland chinorlar. Bu usul cheklangan maydonda maksimal hosil olish va mikroiqlim yaratish imkonini bergan. Joriy qilingan sug‘orish tizimi (tiniq va tez oquvchi suvlar) suvning bug‘lanishini kamaytirib, havoni namlantirgan va jazirama issiqda tabiiy konditsioner vazifasini o‘tagan. Bog‘ ichidagi ko‘shk va ayvonlar shunday joylashtirilganki, shamol yo‘nalishi va quyosh nurining tushishi doimo inson uchun qulay muhitni ta’minlagan.

Bu inshootlarning yana bir hayratlanarli jihati ularning falsafiy va estetik mohiyatidir. Bog‘ – bu yerdagi jannatning timsoli. Mirak Said G‘iyos loyihalarida ranglar uyg‘unligiga alohida e’tibor berilgan. Nisoriy yozganidek: “Biri to‘la rang-barang lolalarga, unisi to‘la turli mevalarga”. Bu yerda vizual estetika va amaliy foyda (meva) birlashtirilgan. Lolalarning qizilligi va mevalarning xilma-xilligi inson ko‘zini quvnatib, ruhiy xotirjamlik bag‘ishlagan. Shuningdek, bog‘larning akustikasi ham o‘ylangan: oqar suvning shildirashi va qushlarning sayrashi shahar shovqinidan holi, maxsus tovush muhitini yaratgan. 

Mirak Said G‘iyosning merosi shuni ko‘rsatadiki, ota-bobolarimiz shaharsozlikda faqat g‘isht va loydan emas, balki jonli tabiat elementlaridan ham ustalik bilan foydalanishgan. Ular qurg‘oqchil iqlim sharoitida yashab qolishning eng samarali yo‘li – atrof-muhitni sun’iy ravishda o‘zgartirish va moslashtirish ekanini chuqur anglaganlar. Bugungi kunda “eko-shahar” va “yashil me’morchilik” deb atalayotgan tushunchalar, aslida, XVI asr Buxorosida Mirak Said G‘iyos tomonidan amalda qo‘llanilgan va san’at darajasiga ko‘tarilgan. Bu bog‘lar nafaqat xon va a’yonlar uchun dam olish maskani, balki ilm-fan, she’riyat va madaniyat gullagan yashil makon bo‘lib xizmat qilgan.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA