Teatr – shunchaki tomoshagohmi yoki ibratxonami? XX asr boshlarida teatr bilan endi tanishayotgan turkistonliklar uchun bu savolning javobi hali ma’lum emasdi. Ammo Mahmudxo‘ja Behbudiy “Padarkush” dramasini sahnaga qo‘yganda, bu shunchaki madaniy yangilik emas, balki jamiyatda ijtimoiy “portlash effekti”ni yaratdi.

Odamlar sahnada o‘zlarini, o‘z qo‘shnilarini, jamiyatdagi illatlarni ko‘rib, hayratdan yoqa ushladilar. Kitob o‘qishga xohishi yoki imkoni bo‘lmagan minglab odamlar uchun teatr “ko‘rgazmali maktab”ga aylandi. Xo‘sh, Behbudiy nima uchun aynan teatrni tanladi? Qanday qilib birgina sahna asari yillar davomida aytilgan va’zlardan kuchliroq ta’sir kuchiga ega bo‘ldi? Keling, bu “ijtimoiy terapiya”ning tarixiga nazar tashlaylik.

Behbudiyning qarashlariga ko‘ra, millatni taraqqiy ettirish uchun faqat maktab ochishning o‘zi kamlik qilardi. Katta yoshdagi aholining, xususan, boylar va savdogarlarning dunyoqarashini o‘zgartirish zarur edi. U “Oyina” jurnalida teatr haqida yozar ekan, uning tarbiyaviy ahamiyatini alohida ta’kidlaydi. Teatr – bu kattalar uchun maktab edi. Behbudiyning “Padarkush yoxud o‘qimagan bolaning holi” dramasi aynan shu maqsadga xizmat qildi. Asarning mazmuni oddiy: o‘qimagan, tarbiyasiz qolgan farzandning oqibati fojia bilan tugaydi – u o‘z otasining qotiliga aylanadi.

Bu syujet zamirida Behbudiy juda chuqur ijtimoiy tahlilni yashirgan edi. Asardagi boy ota obrazi orqali u farzand tarbiyasiga pul va vaqt ayashning oqibati naqadar dahshatli bo‘lishini ko‘rsatdi. Behbudiy jamiyatdagi “Toshtemir” (o‘qimagan bola) va uning sheriklari kabi “Artun armani pivoxonasi”da vaqt o‘tkazadigan yoshlarni keskin tanqid ostiga oldi. Bu yerda teatr – jamiyat tanasidagi yiringlagan yarani ochib beruvchi jarrohlik tig‘i vazifasini o‘tadi. Sahnadagi voqealar shu qadar hayotiy va ishonchli ediki, tomoshabinlar o‘zlarini xuddi voqea ichida yurgandek his qilardilar.

Behbudiy teatrni “ibratxona” deb atadi. U o‘z maqolalarida, jumladan, “Oyina” jurnali sahifalarida teatr bo‘limini tashkil etib, bu san’at turining rivojiga katta e’tibor qaratdi. Uning fikricha, teatr odamlarni kuldirish barobarida yig‘latishi, o‘ylantirishi va eng muhimi – xulosa chiqarishga majbur qilishi kerak edi. “Padarkush” sahnaga qo‘yilganda, uning ta’siri shu darajada kuchli bo‘ldiki, ko‘plab savdogarlar va boylar o‘z farzandlarini yangi usul maktablariga berishga qaror qildilar. Bu – san’atning real hayotni o‘zgartira olish kuchining yorqin isboti edi.

Dramadagi fojia – millatning ilmsizlik tufayli duch kelayotgan fojiasining kichraytirilgan modeli edi. Behbudiy ko‘rsatmoqchi bo‘lgan haqiqat shu edi: jaholat faqat kambag‘allikka emas, balki ma’naviy o‘limga, hatto jismoniy jinoyatga ham yetaklaydi. U teatr vositasida “ko‘z bilan ko‘rish – quloq bilan eshitishdan afzal” degan tamoyilni amalda qo‘lladi.

Behbudiyning teatr borasidagi eng buyuk ishi shunda ediki, u sahnani minbarga aylantirdi. U an’anaviy va’zlardan ko‘ra, jonli harakat va his-tuyg‘ular orqali inson qalbiga tezroq yo‘l topish mumkinligini isbotladi. “Padarkush” shunchaki pesa emas, u jadidlarning “manifesti” edi. Sahnada otasini o‘ldirgan farzand timsolida, Behbudiy ilmsizlik tufayli o‘z tarixini, o‘zligini va kelajagini o‘ldirayotgan avlod xavfidan ogohlantirdi. Bu ogohlantirish esa o‘qdek borib nishonga tegdi va millatni uyg‘onishga undadi.

Bugungi kunda O‘zbekiston teatrlari va teatr san’ati rivojlanishning yangi bosqichida turar ekan, biz Behbudiyning “Teatr – ibratxonadur” degan o‘lmas g‘oyasini yodda tutishimiz lozim. San’at faqat ko‘ngil ochish vositasi emas, balki millatning ma’naviy immunitetini mustahkamlovchi, uni yuksak g‘oyalar sari yetaklovchi kuchdir. Behbudiy yoqqan sahna chiroqlari bugun ham bizning yo‘limizni yoritib, o‘zligimizni anglashga xizmat qilmog‘i lozim.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA