Театр – шунчаки томошагоҳми ёки ибратхонами? ХХ аср бошларида театр билан энди танишаётган туркистонликлар учун бу саволнинг жавоби ҳали маълум эмасди. Аммо Маҳмудхўжа Беҳбудий “Падаркуш” драмасини саҳнага қўйганда, бу шунчаки маданий янгилик эмас, балки жамиятда ижтимоий “портлаш эффекти”ни яратди.

Одамлар саҳнада ўзларини, ўз қўшниларини, жамиятдаги иллатларни кўриб, ҳайратдан ёқа ушладилар. Китоб ўқишга хоҳиши ёки имкони бўлмаган минглаб одамлар учун театр “кўргазмали мактаб”га айланди. Хўш, Беҳбудий нима учун айнан театрни танлади? Қандай қилиб биргина саҳна асари йиллар давомида айтилган ваъзлардан кучлироқ таъсир кучига эга бўлди? Келинг, бу “ижтимоий терапия”нинг тарихига назар ташлайлик.

Беҳбудийнинг қарашларига кўра, миллатни тараққий эттириш учун фақат мактаб очишнинг ўзи камлик қиларди. Катта ёшдаги аҳолининг, хусусан, бойлар ва савдогарларнинг дунёқарашини ўзгартириш зарур эди. У “Ойина” журналида театр ҳақида ёзар экан, унинг тарбиявий аҳамиятини алоҳида таъкидлайди. Театр – бу катталар учун мактаб эди. Беҳбудийнинг “Падаркуш ёхуд ўқимаган боланинг ҳоли” драмаси айнан шу мақсадга хизмат қилди. Асарнинг мазмуни оддий: ўқимаган, тарбиясиз қолган фарзанднинг оқибати фожиа билан тугайди – у ўз отасининг қотилига айланади.

Бу сюжет замирида Беҳбудий жуда чуқур ижтимоий таҳлилни яширган эди. Асардаги бой ота образи орқали у фарзанд тарбиясига пул ва вақт аяшнинг оқибати нақадар даҳшатли бўлишини кўрсатди. Беҳбудий жамиятдаги “Тоштемир” (ўқимаган бола) ва унинг шериклари каби “Артун армани пивохонаси”да вақт ўтказадиган ёшларни кескин танқид остига олди. Бу ерда театр – жамият танасидаги йиринглаган ярани очиб берувчи жарроҳлик тиғи вазифасини ўтади. Саҳнадаги воқеалар шу қадар ҳаётий ва ишончли эдики, томошабинлар ўзларини худди воқеа ичида юргандек ҳис қилардилар.

Беҳбудий театрни “ибратхона” деб атади. У ўз мақолаларида, жумладан, “Ойина” журнали саҳифаларида театр бўлимини ташкил этиб, бу санъат турининг ривожига катта эътибор қаратди. Унинг фикрича, театр одамларни кулдириш баробарида йиғлатиши, ўйлантириши ва энг муҳими – хулоса чиқаришга мажбур қилиши керак эди. “Падаркуш” саҳнага қўйилганда, унинг таъсири шу даражада кучли бўлдики, кўплаб савдогарлар ва бойлар ўз фарзандларини янги усул мактабларига беришга қарор қилдилар. Бу – санъатнинг реал ҳаётни ўзгартира олиш кучининг ёрқин исботи эди.

Драмадаги фожиа – миллатнинг илмсизлик туфайли дуч келаётган фожиасининг кичрайтирилган модели эди. Беҳбудий кўрсатмоқчи бўлган ҳақиқат шу эди: жаҳолат фақат камбағалликка эмас, балки маънавий ўлимга, ҳатто жисмоний жиноятга ҳам етаклайди. У театр воситасида “кўз билан кўриш – қулоқ билан эшитишдан афзал” деган тамойилни амалда қўллади.

Беҳбудийнинг театр борасидаги энг буюк иши шунда эдики, у саҳнани минбарга айлантирди. У анъанавий ваъзлардан кўра, жонли ҳаракат ва ҳис-туйғулар орқали инсон қалбига тезроқ йўл топиш мумкинлигини исботлади. “Падаркуш” шунчаки пьеса эмас, у жадидларнинг “манифести” эди. Саҳнада отасини ўлдирган фарзанд тимсолида, Беҳбудий илмсизлик туфайли ўз тарихини, ўзлигини ва келажагини ўлдираётган авлод хавфидан огоҳлантирди. Бу огоҳлантириш эса ўқдек бориб нишонга тегди ва миллатни уйғонишга ундади.

Бугунги кунда Ўзбекистон театрлари ва театр санъати ривожланишнинг янги босқичида турар экан, биз Беҳбудийнинг “Театр – ибратхонадур” деган ўлмас ғоясини ёдда тутишимиз лозим. Санъат фақат кўнгил очиш воситаси эмас, балки миллатнинг маънавий иммунитетини мустаҳкамловчи, уни юксак ғоялар сари етакловчи кучдир. Беҳбудий ёққан саҳна чироқлари бугун ҳам бизнинг йўлимизни ёритиб, ўзлигимизни англашга хизмат қилмоғи лозим.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА