O‘rta asrlarda Sharq bozorlarida, xususan, Bag‘dod va Xurosonda bir turdagi tovar alohida qadrlangan va oltinga tenglashtirilgan. Bu tovar – Farg‘ona vodiysida tayyorlangan qilichlar, qalqonlar va sovutlar edi. Tarixchi Istaxriy va Ibn Havqal o‘z asarlarida Farg‘onadan keltirilgan qurol-yarog‘larning sifati, mustahkamligi va keskirligi haqida hayrat bilan yozganlar. Xo‘sh, bu vodiy ustalari po‘latni toblashning qanday sirli usulini bilishgan? Nima uchun aynan Farg‘ona temiri “Sangi magnati” (magnit temirtosh) deb atalgan va bu nom ostida qanday geologik haqiqat yotibdi? Bu savollarga javob topish uchun biz arxeologik qazishmalar va o‘rta asr qo‘lyozmalaridagi ma’lumotlarni tahlil qilib, qadimgi Farg‘ona vodiysining harbiy-sanoat qudrati haqida so‘z yuritamiz.

Arxeologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Farg‘ona vodiysi va unga tutash tog‘ tizmalari (Qoramozor, Chotqol) temir rudasiga, xususan, magnetit va gematitga nihoyatda boy bo‘lgan. “Sangi magnati” iborasi aynan shu magnetit rudasiga ishora qiladi. Qadimgi konchilar rudaning bu turini nafaqat og‘irligi, balki uning magnit xususiyatiga qarab ham ajrata bilganlar. Farg‘onaning janubi-g‘arbiy qismida, xususan, So‘x va Isfara daryolari havzalarida, shuningdek, shimoliy tizmalardagi konlarda (masalan, Mingbuloq, Qizil Olma) temir qazib olish ishlari keng ko‘lamda olib borilgan.

Axsikent (qadimgi Axsi) shahri bu sanoat zanjirining markaziy bo‘g‘inlaridan biri edi. Bu shahar nafaqat ma’muriy markaz, balki yirik metallurgiya o‘chog‘i bo‘lgan. Akademik Yahyo G‘ulomov va keyingi tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan izlanishlar Axsikentda va uning atrofida po‘lat eritish ustaxonalari mavjud bo‘lganini tasdiqlaydi. Ustalar temirni eritishda maxsus ko‘mirlardan (archa, yong‘oq daraxtlaridan tayyorlangan) foydalanganlar, bu esa metall tarkibidagi uglerod miqdorini boshqarish va yuqori sifatli po‘lat olish imkonini bergan.

Eng qiziqarli jihatlardan biri – bu qadimgi eritish pechlarining tuzilishidir. Arxeologlar Sumsar va boshqa konlar yaqinida topilgan pechlarni o‘rganganda, ularning mukammal aerodinamik tuzilishga ega ekanini aniqladilar. Pechlarga havo pastki qismdan, maxsus quvurlar orqali yuborilgan (dam berilgan), bu esa haroratni 1200-1300 darajagacha ko‘tarish va temirni ruda tarkibidan to‘liq ajratib olish imkonini bergan. Eritilgan metall maxsus loy qoliplarga quyilgan va keyinchalik ustaxonalarda qayta ishlangan.

O‘rta asrlarda temirchilik shu qadar yuksak mavqega ega ediki, “temirchi” so‘zi faqat oddiy hunarmandni emas, balki murakkab bilimga ega muhandisni anglatgan. Farg‘onalik ustalar yasagan qilichlar, xanjarlar, o‘q uchlari va himoya vositalari Buyuk Ipak yo‘li orqali G‘arbga va Sharqqa eksport qilingan. Manbalarda aytilishicha, Bag‘dod xalifalari o‘z qo‘shinlarini qurollantirishda Farg‘ona vodiysi po‘latiga alohida buyurtma berganlar. Bu mahsulotlarning sifati shu qadar yuqori ediki, ular zanglashga chidamli bo‘lib, jang maydonida sinmagan va o‘tmaslashib qolmagan.

Qoramozor tog‘laridagi Shohodombuloq konida olib borilgan qazishmalar yana bir hayratlanarli faktni ochib beradi: bu yerda qazib olingan magnetit rudasi tarkibida nafaqat temir, balki mis, qo‘rg‘oshin va rux ham mavjud bo‘lgan. Qadimgi metallurglar bu polimetall rudalarni ajratish va har biridan alohida foydalanish texnologiyasini bilganlar. Rudani maydalash uchun suv tegirmonlariga o‘xshash qurilmalardan yoki og‘ir tosh bolg‘alardan (qaylalardan) foydalanilgan. Topilgan tosh bolg‘alarning og‘irligi 4 kg gacha yetadi, bu esa konchilarning jismoniy quvvati va mehnat sharoitining og‘irligidan dalolat beradi.

Bu sanoatning cho‘qqisi – “po‘lat diplomatiyasi” edi. Farg‘ona hukmdorlari o‘z qudratini va boyligini namoyish etish uchun qo‘shni davlatlarga qimmatbaho po‘lat buyumlarni sovg‘a qilganlar. Xitoy solnomalarida va arab geograflarining asarlarida Farg‘onadan kelgan qurollar haqida afsonaviy ma’lumotlar uchraydi. Bu shunchaki maqtov emas, balki ruda tarkibidagi legirlovchi elementlar (masalan, tabiiy holda uchraydigan qo‘shimchalar) va ustalarning “suv berish” (toblash) sirlarini bilishi natijasi edi. Ular metall strukturasini mikroskopsiz ham his qila olganlar.

Qadimgi Farg‘ona vodiysining temirchilik va konchilik maktabi – bu insoniyat sivilizatsiyasi tarixidagi yorqin sahifalardan biridir. Ajdodlarimiz tog‘ jinslarini shunchaki tosh deb emas, balki imkoniyatlar manbai deb bilganlar. Ular yaratgan texnologiyalar, garchi bugungi kunda oddiy ko‘rinsa-da, o‘z davri uchun yuqori texnologiya hisoblangan. Yurtimizdagi ko‘hna shaxtalar va toshqol uyumlari – bu buyuk aql va mashaqqatli mehnatning unutilmas yodgorliklaridir.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA