Ўрта асрларда Шарқ бозорларида, хусусан, Бағдод ва Хуросонда бир турдаги товар алоҳида қадрланган ва олтинга тенглаштирилган. Бу товар – Фарғона водийсида тайёрланган қиличлар, қалқонлар ва совутлар эди. Тарихчи Истахрий ва Ибн Ҳавқал ўз асарларида Фарғонадан келтирилган қурол-яроғларнинг сифати, мустаҳкамлиги ва кескирлиги ҳақида ҳайрат билан ёзганлар. Хўш, бу водий усталари пўлатни тоблашнинг қандай сирли усулини билишган? Нима учун айнан Фарғона темири “Санги магнати” (магнит темиртош) деб аталган ва бу ном остида қандай геологик ҳақиқат ётибди? Бу саволларга жавоб топиш учун биз археологик қазишмалар ва ўрта аср қўлёзмаларидаги маълумотларни таҳлил қилиб, қадимги Фарғона водийсининг ҳарбий-саноат қудрати ҳақида сўз юритамиз.

Археологик тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Фарғона водийси ва унга туташ тоғ тизмалари (Қорамозор, Чотқол) темир рудасига, хусусан, магнетит ва гематитга ниҳоятда бой бўлган. “Санги магнати” ибораси айнан шу магнетит рудасига ишора қилади. Қадимги кончилар руданинг бу турини нафақат оғирлиги, балки унинг магнит хусусиятига қараб ҳам ажрата билганлар. Фарғонанинг жануби-ғарбий қисмида, хусусан, Сўх ва Исфара дарёлари ҳавзаларида, шунингдек, шимолий тизмалардаги конларда (масалан, Мингбулоқ, Қизил Олма) темир қазиб олиш ишлари кенг кўламда олиб борилган.

Ахсикент (қадимги Ахси) шаҳри бу саноат занжирининг марказий бўғинларидан бири эди. Бу шаҳар нафақат маъмурий марказ, балки йирик металлургия ўчоғи бўлган. Академик Яҳё Ғуломов ва кейинги тадқиқотчилар томонидан олиб борилган изланишлар Ахсикентда ва унинг атрофида пўлат эритиш устахоналари мавжуд бўлганини тасдиқлайди. Усталар темирни эритишда махсус кўмирлардан (арча, ёнғоқ дарахтларидан тайёрланган) фойдаланганлар, бу эса металл таркибидаги углерод миқдорини бошқариш ва юқори сифатли пўлат олиш имконини берган.

Энг қизиқарли жиҳатлардан бири – бу қадимги эритиш печларининг тузилишидир. Археологлар Сумсар ва бошқа конлар яқинида топилган печларни ўрганганда, уларнинг мукаммал аэродинамик тузилишга эга эканини аниқладилар. Печларга ҳаво пастки қисмдан, махсус қувурлар орқали юборилган (дам берилган), бу эса ҳароратни 1200-1300 даражагача кўтариш ва темирни руда таркибидан тўлиқ ажратиб олиш имконини берган. Эритилган металл махсус лой қолипларга қуйилган ва кейинчалик устахоналарда қайта ишланган.

Ўрта асрларда темирчилик шу қадар юксак мавқега эга эдики, “темирчи” сўзи фақат оддий ҳунармандни эмас, балки мураккаб билимга эга муҳандисни англатган. Фарғоналик усталар ясаган қиличлар, ханжарлар, ўқ учлари ва ҳимоя воситалари Буюк Ипак йўли орқали Ғарбга ва Шарққа экспорт қилинган. Манбаларда айтилишича, Бағдод халифалари ўз қўшинларини қуроллантиришда Фарғона водийси пўлатига алоҳида буюртма берганлар. Бу маҳсулотларнинг сифати шу қадар юқори эдики, улар занглашга чидамли бўлиб, жанг майдонида синмаган ва ўтмаслашиб қолмаган.

Қорамозор тоғларидаги Шоҳодомбулоқ конида олиб борилган қазишмалар яна бир ҳайратланарли фактни очиб беради: бу ерда қазиб олинган магнетит рудаси таркибида нафақат темир, балки мис, қўрғошин ва рух ҳам мавжуд бўлган. Қадимги металлурглар бу полиметалл рудаларни ажратиш ва ҳар биридан алоҳида фойдаланиш технологиясини билганлар. Рудани майдалаш учун сув тегирмонларига ўхшаш қурилмалардан ёки оғир тош болғалардан (қайлалардан) фойдаланилган. Топилган тош болғаларнинг оғирлиги 4 кг гача етади, бу эса кончиларнинг жисмоний қуввати ва меҳнат шароитининг оғирлигидан далолат беради.

Бу саноатнинг чўққиси – “пўлат дипломатияси” эди. Фарғона ҳукмдорлари ўз қудратини ва бойлигини намойиш этиш учун қўшни давлатларга қимматбаҳо пўлат буюмларни совға қилганлар. Хитой солномаларида ва араб географларининг асарларида Фарғонадан келган қуроллар ҳақида афсонавий маълумотлар учрайди. Бу шунчаки мақтов эмас, балки руда таркибидаги легирловчи элементлар (масалан, табиий ҳолда учрайдиган қўшимчалар) ва усталарнинг “сув бериш” (тоблаш) сирларини билиши натижаси эди. Улар металл структурасини микроскопсиз ҳам ҳис қила олганлар.

Қадимги Фарғона водийсининг темирчилик ва кончилик мактаби – бу инсоният цивилизацияси тарихидаги ёрқин саҳифалардан биридир. Аждодларимиз тоғ жинсларини шунчаки тош деб эмас, балки имкониятлар манбаи деб билганлар. Улар яратган технологиялар, гарчи бугунги кунда оддий кўринса-да, ўз даври учун юқори технология ҳисобланган. Юртимиздаги кўҳна шахталар ва тошқол уюмлари – бу буюк ақл ва машаққатли меҳнатнинг унутилмас ёдгорликларидир.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА