Tarixni o‘rganamiz
XIX asrning birinchi yarmida Markaziy Osiyoda siyosiy, ijtimoiy va demografik jarayonlar keskinlashgan bir davrda Qo‘qon xonligi mintaqadagi eng faol davlatlardan biri sifatida tarix sahnasiga chiqdi. Ana shunday murakkab davrda Qo‘qon xoni Muhammad Alixon G‘oziy tomonidan amalga oshirilgan muhim siyosiy qarorlardan biri Sharqiy Turkistondan o‘n minglab uyg‘ur aholisining Farg‘ona vodiysiga ko‘chirib keltirilishi bilan bog‘liqdir. Tarixiy manbalarda bu ko‘chish taxminan 70 ming nafar uyg‘ur aholisi bilan izohlanadi.
Bu voqea tasodifiy migratsiya emas, balki o‘sha davr siyosiy vaziyatidan kelib chiqib puxta rejalashtirilgan davlat siyosati mahsuli edi. XIX asr boshlarida Sharqiy Turkiston hududlari Sin imperiyasi hukmronligi ostida bo‘lib, mahalliy musulmon aholi, xususan uyg‘urlar og‘ir soliq majburiyatlari, diniy cheklovlar va majburiy mehnat tufayli ijtimoiy bosim ostida yashar edi. Bu holat mintaqada tez-tez qo‘zg‘olonlar va ommaviy noroziliklarni keltirib chiqargan.
Qo‘qon xonligi Sharqiy Turkiston bilan tarixan uzviy diniy, etnik va savdo aloqalariga ega bo‘lgan. Muhammad Alixon G‘oziy ushbu holatdan kelib chiqib, o‘zini nafaqat hukmdor, balki musulmon aholi himoyachisi sifatida ko‘rsatishga intildi. Aynan shu siyosiy-diniy pozitsiya uyg‘urlarni Qo‘qon xonligi hududiga ko‘chib kelishga undagan muhim omillardan biri bo‘ldi.
Tarixiy manbalarga ko‘ra, uyg‘urlarni Farg‘onaga olib kelish harbiy bosim yoki majburiy ko‘chirish yo‘li bilan emas, balki ixtiyoriy asosda amalga oshirilgan. Qo‘qon elchilari, savdogarlari va diniy arboblari orqali Sharqiy Turkistonda Qo‘qon xonligining nisbatan barqaror siyosati, diniy erkinliklari va iqtisodiy imkoniyatlari targ‘ib etilgan. Ko‘chib keluvchilarga yer ajratish, soliq yengilliklari berish va ijtimoiy himoya bilan ta’minlash va’dalari berilgan.
Ko‘chish jarayoni asosan Qoshg‘ar, Yorkand va boshqa shaharlardan Andijon, Marg‘ilon va Qo‘qon yo‘nalishlari orqali bosqichma-bosqich amalga oshirilgan. Farg‘ona vodiysiga kelgan uyg‘urlar bo‘sh yoki kam o‘zlashtirilgan hududlarga joylashtirilib, ular qisqa fursat ichida dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo bilan shug‘ullana boshlagan.
Muhammad Alixon G‘oziy ushbu siyosat orqali bir necha muhim strategik maqsadlarni ko‘zlagan. Avvalo, xonlikning demografik salohiyatini oshirish va aholining mehnat resurslarini ko‘paytirish muhim edi. Ikkinchidan, uyg‘urlar ipakchilik, bog‘dorchilik va savdo sohalarida katta tajribaga ega bo‘lib, Farg‘ona iqtisodiyotining rivojiga sezilarli hissa qo‘shgan. Uchinchidan, bu siyosat orqali Qo‘qon xonligi Sharqiy Turkistondagi musulmon aholi orasida o‘z nufuzini mustahkamlashga erishgan.
Ko‘chib kelgan uyg‘urlar Farg‘ona vodiysining ijtimoiy va madaniy hayotiga tez moslashib ketdi. Ular yangi mahallalar va qishloqlar barpo etib, hunarmandchilik an’analarini rivojlantirdi, savdo karvonlari orqali mintaqaviy va xalqaro aloqalarning kengayishiga xizmat qildi. Bugungi kunda Farg‘ona vodiysida yashab kelayotgan uyg‘ur aholisining tarixiy ildizlari aynan shu davr voqealari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Xulosa qilib aytganda, Qo‘qon xoni Muhammad Alixon G‘oziyning 70 ming nafar uyg‘urni xonlik hududiga olib kelishi oddiy ko‘chish hodisasi emas, balki davlat manfaatlariga xizmat qilgan muhim siyosiy-demografik strategiya bo‘lgan. Ushbu tarixiy jarayon Qo‘qon xonligining mintaqadagi faol siyosiy mavqeini, diniy birdamlik tamoyillarini va uzoqni ko‘zlagan davlat boshqaruvi tajribasini yaqqol namoyon etadi.
Nuriddin Rahmonov,
Farg‘ona davlat universiteti
o‘zbek tili va adabiyot kafedrasi dotsenti v.b.
O‘zA