2025 йил 26 июнда “Жиноят ишини юритиш чоғида қамоқда сақлаш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси қонунига қамоққа олинганларга нисбатан қийноққа солиш ҳолларининг олдини олишга қаратилган қўшимча киритиш ҳақида”ги қонун фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатларини янада кучайтиришга қаратилган. Шу жумладан, қонун қийноққа солиш ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки кадр-қимматни камситувчи муомала ҳамда жазо турларини кўллаш ҳолатларининг олдини олади.

Қонун билан 2011 йил 29 сентябрдаги “Жиноят ишини юритиш чоғида қамоқда сақлаш тўғрисида”ги қонун “Қамоққа олинганларни мажбурий тиббий кўрикдан ўтказиш” дея номланган янги 271-модда билан тўлдирилди. 

Ушбу моддага биноан, қамоққа олинганлар тергов ҳибсхонасига жойлаштирилишидан олдин тергов ҳибсхонасининг ўзида мажбурий тиббий кўрикдан ўтказилади. Мажбурий тиббий кўрик қамоққа олинганлар тергов ҳибсхонасига олиб келинган пайтдан эътиборан икки соат ичида тиббий ходим томонидан ўтказилади. Мажбурий тиббий кўрикдан ўтказиш жараёнида тергов ҳибсхонасининг қамоққа олинган шахс билан бир жинсда бўлган ходими иштирок этади. Қолаверса, мажбурий тиббий кўрик мобайнида унинг розилиги билан адвокати ҳам иштирок этиши мумкин.

Мажбурий тиббий кўрикдан ўтказиш натижалари бўйича белгиланган намунадаги тиббий маълумотнома расмийлаштирилади. Тиббий маълумотноманинг бир нусхаси мажбурий тиббий кўрикдан ўтказилган қамоққа олинган у билан имзо қўйдириб таништирилганидан кейин унинг шахсий ҳужжатлар йиғмажилдига қўшиб қўйилади. Иккинчи нусхаси мажбурий тиббий кўрикдан ўтказилган қамоққа олинганни олиб келган ходимларга топширилади.

Тиббий маълумотноманинг кўчирма нусхаси қамоққа олинганнинг ёки унинг адвокатининг талабига асосан тегишинча қамоққа олинганга ёки унинг адвокатига тақдим этилади.

Мажбурий тиббий кўрик чоғида қамоққа олинганнинг танасида жароҳатлар, шикастланишлар ва яралар аниқланган тақдирда, улар белгиланган тартибда қайд этилиб, бу ҳақда қамоққа олинганга маълум қилинади ва зудлик билан прокурорга хабар берилади. Тергов ҳибсхонасига жойлаштирилган қамоққа олинганлар бошқа жойга ўтказилганда ёки процессуал ҳаракатлар ўтказиш учун олиб чиқилиб, тергов ҳибсхонасига қайтарилганда улар ушбу моддада назарда тутилган тартибда мажбурий тиббий кўрикдан ўтказилади.

Кези келганда айни масалага тааллуқли ўз мулоҳазамни билдириб ўтмоқчиман. Баъзан адвокатларга ҳимояси остидаги шахслар турли босим ёки ғайриинсоний ва шафқатсиз муомала ҳолатлари юзасидан шикоят қилади. Ёинки суланувчи суд жараёнида кўрсатма бераётиб бу ҳақда гапириб ўтади. Унинг мурожаати ёхуд кўрсатмаси асосида тиббий кўрик ўтказилишини сўраб илтимоснома киритгунча ва тиббий кўрик ўтказиш юзасидан ажрим чиққунча маълум вақт ўтиб, қийноқ ҳамда жароҳат изларини аниқлаш мушкуллашади. 

Қонуннинг қабул қилиниши эса бундай салбий ҳолатларга чек қўяди. Зеро, Бош қомусимизнинг 26-моддасига мувофиқ, инсоннинг шаъни ва қадр-қиммати дахлсиздир. Ҳеч нарса уларни камситиш учун асос бўлиши мумкин эмас. Ҳеч ким қийноққа солиниши, зўравонликка, бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки инсон қадр-қимматини камситувчи муомалага ёхуд жазога дучор этилиши мумкин эмас.

Бундан ташқари, Конституциянинг 28-моддасида ҳеч ким ўзига ва яқин қариндошларига қарши гувоҳлик беришга мажбур эмаслиги қайд этилган. Бу конституциявий қоиданинг ижроси 2025 йил 9 июнь куни Президентимиз томонидан “Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлиги муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига судлар фаолиятининг ҳамда фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликларининг кафолатларини кучайтиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонуннинг имзоланиши билан ҳам таъминланадиган бўлди. 

Унга кўра, Жиноят-процессуал кодексига тегишли ўзгартириш киритилиб, гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи исталган вақтда сукут сақлаш ҳуқуқидан фойдаланиши мумкинлиги белгиланди. Агар шахснинг ўз айбини тан олганлиги унга қарши ягона далил бўлса, у айбдор деб топилиши ёки жазога тортилиши мумкин эмас.

Хулоса қилиб айтганда, Янги Ўзбекистон сиёсатининг инсонпарварлик тамойили юртдошларимиз ҳаётида яққол намоён бўлаётир. Бунда эса биз адвокатларнинг ҳам ҳиссаси қўшилаётганидан мамнунмиз.

Қамбарали АБДУЛҲАЕВ,

Қўқон шаҳридаги “Адолат шамчироғи” адвокатлик фирмаси раҳбари