Янги ўқув йили арафасида Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазири Қўнғиротбой ШАРИПОВ ЎзА мухбири билан суҳбатда вазирлик фаолиятининг асосий йўналишлар ва эришилган ютуқлар ҳақида тўхталиб ўтди.
– Қўнғиротбой Авезимбетович, Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазири этиб сайланганингизга бир ярим йил бўлди. Шу вақт ичида қандай мақсадларга эришдингиз? Вазир сифатида олий таълим тизимидаги қандай муаммоларни бирламчи сифатида белгиладингиз?
– Ўтган бир ярим йил давомида барча куч-ғайратимизни давлатимиз раҳбарининг олий ва касб-ҳунар таълими тизимини ривожлантириш бўйича берган топшириқларини бажаришга қаратдик. Асосий эътибор таълим мазмунини чуқурлаштириш, илмий фаолият самарадорлигини ошириш, халқаро ҳамкорликни кенгайтириш ва кадрлар тайёрлашда амалиётга йўналтирилган ёндашувни кучайтиришга қаратилди.
Бу даврда Ўзбекистонда 8 та янги университет ташкил этилди, олий таълим муассасаларининг умумий сони 202 тага етказилди. ТОП-500 рейтингидан 9 та хорижий университет билан янги қўшма таълим дастурлари шакллантирилди, ТОП-300 та жаҳон рейтингидан жой олган университетлар дастурлари асосида 2000 дан ортиқ юқори курс ўқув дастурлари такомиллаштирилди. 2900 дан ортиқ ўқитувчи хорижда малака оширди, 1600 дан ортиқ хорижий профессорлар Ўзбекистондаги ўқув жараёнига жалб этилди.
Мамлакатимиз олий ўқув юртларининг илмий салоҳияти 46,6 фоизга ошди. Биргина 2025-йилнинг биринчи ярмида халқаро маълумотлар базаларида 4475 та илмий мақола чоп этилди. Ёш тадқиқотчилар учун имкониятлар кенгайтирилди: академик мобиллик дастури доирасида қарийб 15 минг киши докторантура ва стажировкага қабул қилинди, 28 нафар ёш олим хорижда амалиёт ўташди.
Инновациялар соҳасида технопарклар ва инновацион марказларни ривожлантириш ишлари бошланди – бугунги кунда мамлакатимиз ҳудудларида 60 та инфратузилма объекти, жумладан, Андижон шаҳрида 4 та янги технопарк ва инновация маркази фаолият кўрсатмоқда. 293 та илмий-амалий лойиҳа 240 миллиард сўмга молиялаштирилди, амалга оширилаётган 430 дан ортиқ лойиҳа қўллаб-қувватланди.
Амалиётга йўналтирилган кадрлар тайёрлашга жиддий эътибор қаратилмоқда: 10 мингга яқин иш берувчи мураббийлар иштирокида дуал таълим тизимида 34 минг техникум ўқувчиси таҳсил олади. Бундан ташқари, Study in Uzbekistan ахборот портали яратилиб, у орқали 360 дан ортиқ хорижлик талабалар Ўзбекистонда ўқиш учун ариза топширган.
Биз 14 та йирик халқаро тадбирларни, жумладан, Франция, Польша, Малайзия, Грузия ва Буюк Британия билан ректорлар форумларини ўтказдик. Хорижий олий ўқув юртлари билан 200 дан ортиқ битимлар имзоланди, 250 та хорижий олий ўқув юртлари делегациялари Ўзбекистонга ташриф буюрди. Шу билан бирга, вазирлик вакиллари томонидан 14 дан ортиқ хорижий ишчи ташрифлар амалга оширилиб, улар давомида 10 дан ортиқ янги лойиҳаларни амалга ошириш бўйича келишувларга эришилди.
Муҳандислик йўналишларида таълим сифати ва илмий салоҳиятни тубдан ошириш мақсадида “Илғор муҳандислик мактаблари” лойиҳаси доирасида ҳал қилувчи қадамлар қўйилди. Бугунги кунда бундай мактаблар 6 та олий таълим муассасасида очилиб, улардаги 350 нафар талабага юқори малакали муҳандислар, амалиётчи мутахассислар ва хорижий профессор-ўқитувчилар таҳсил беришмоқда.
Бундан ташқари, 2025 йилнинг июн ойида “Энг яхши ғоя”, “Енг яхши лойиҳа” ва “Энг яхши ихтиро” номинациялари бўйича биринчи марта муҳандислик фанлари бўйича Республика танлови ташкил этилди. Танловнинг якуний босқичида 132 та лойиҳа иштирок этди ва ғолибларга Президентнинг махсус совғалари, жумладан, электромобиллар топширилди. Шунингдек, уларга молиявий кўмак кўрсатилди, хорижда стажировка ўташ ва стартапларни амалиётга татбиқ этиш имконияти яратилди.
Машинасозлик соҳасида инновацион салоҳиятни ошириш учун 14 та университетда стартап-инкубаторлар ва муҳандислик лабораториялари ташкил этилган. Талабалар ва тадқиқотчиларнинг ўз лойиҳаларини амалга оширишлари учун барча шароит яратилган. Илмий-техникавий фаолиятни рағбатлантириш мақсадида Инновацион ривожланиш жамғармаси томонидан машинасозлик соҳасида 87 та лойиҳани молиялаштириш учун 61 миллиард сўм миқдорида грант маблағлари ажратилди.
Шу тариқа муҳандислик таълимини амалиёт билан узвий боғлаш, иқтидорли ёшларни рағбатлантириш ва замонавий инфратузилмани яратишга алоҳида эътибор қаратилаётгани муҳандислик соҳасини миллий тараққиётнинг энг муҳим таянчига айлантирмоқда.
Агар энг долзарб масалалар ҳақида гапирадиган бўлсак, менимча, эътибор бир қанча стратегик муҳим йўналишларга қаратилиши керак.
Аввало, мутахассисларни тайёрлаш сифати. Бугунги кунда таълим дастурлари реал сектордан ажралиб қолмаслиги ва амалиётга имкон қадар яқин бўлиши айниқса муҳимдир. Шу нуқтаи назардан, муҳандислик таълимини, жумладан, илғор муҳандислик мактабларини яратиш ва қўллаб-қувватлаш орқали ривожлантиришга алоҳида урғу берилади.
Иккинчи муҳим йўналиш – илмий самарадорликни ошириш. Университет илм соҳасини ишлаб чиқариш билан чамбарчас боғлаш ва илмий ишланмалар амалий қўлланиладиган тижорат ва барқарор инновацион экотизимни шакллантириш зарур.
Учинчи йўналиш - рақамли трансформация. Биз олий таълимдаги барча жараёнлар – ҳужжатларни қабул қилишдан тортиб, диплом беришгача – рақамли ечимлар туфайли имкон қадар очиқ, тезкор вв шаффоф бўлишини таъминлашга интиламиз. Охирги бир ярим йил динамикасини ҳисобга олсак, Ўзбекистон олий таълим тизими жаҳон андозалари сари дадил қадам ташламоқда деб ишонч билан айтишимиз мумкин. Аммо олдинда ҳали кўп ишлар турибди.
Яқин келажакка бир назар ташласак, вазирликнинг яқин 5 йилдаги устувор вазифалари нималардан иборат?
– Дарҳақиқат, узоқ вақт давомида Ўзбекистон олий таълим тизими инқироз ҳолатида эди. Бу кадрлар тайёрлаш сифатининг пасайиши, илмий салоҳиятнинг барбод бўлиши, амалиёт билан етарлича алоқаси йўқлиги ва афсуски, коррупциянинг юқори даражасида намоён бўлиши билан кечди. Аммо кейинги йилларда мамлакатимиз раҳбариятининг сиёсий иродаси туфайли бу муаммоларни бартараф этишга қаратилган чуқур ислоҳотларни бошладик.
Олдимиздаги беш йил давомида Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ўз олдига қатор устувор вазифаларни қўйди. Энг муҳимларидан бири олий таълимнинг халқаро стандартларга жавоб берадиган янги моделига ўтишдир. Университетлар нафақат таълим муассасалари, балки илм-фан, инновация ва тадбиркорлик марказларига айланишига интилаяпмиз.
Таълимнинг фан ва ишлаб чиқариш билан интеграциялашувига алоҳида эътибор қаратилади. Университетлар амалий тадқиқотлар олиб бориш, соҳалар буюртмаси бўйича мутахассисларни тайёрлаш, муҳандислик мактаблари ва стартап инфратузилмасини ривожлантириш орқали мамлакатни ривожлантиришнинг долзарб муаммоларини ҳал этишга жалб этилади.
Кейинги муҳим устуворлик университетларнинг академик эркинлигини кенгайтиришдир. Биз босқичма-босқич университетларни автоном бошқариш тизимига ўтказмоқдамиз, яъни уларга таълим дастурлари мазмунини, бошқарув тузилмасини, сифатни баҳолаш механизмларини мустақил белгилаш ҳуқуқини берамиз.
Албатта, тизимнинг рақамли трансформацияси давом этади. Бу ерда гап нафақат электрон платформаларни жорий этиш, балки рақамли технологияларни ўқитиш, бошқариш ва илмий тадқиқотларда уларни янада чуқурроқ қўллаш ҳақида бормоқда. Бу ўқитувчи ва талабалардан янги билим ва ёндашувларни талаб қилади.
Ниҳоят, биз ёшларни тарбиялаш – уларнинг интеллектуал, маънавий-ахлоқий ва фуқаролик камолотини юксалтириш масалаларига алоҳида эътибор қаратамиз. Университетлар тез ўзгараётган дунёда эркин, масъулиятли, олий маълумотли, ҳаёт ва меҳнатга тайёр шахсни шакллантириш маконига айланиши керак.
Ишончим комилки, давлат, илмий ҳамжамият ва халқаро ҳамкорлар кўмагида биз Ўзбекистонда олий таълимни чинакам замонавий, рақобатбардош ва келажакка йўналтирилган ҳолга келтира оламиз.
– Сизнингча, бугунги кунда Ўзбекистонда олий таълимнинг асосий муаммоси нимада? Мамлакатимиз университетларининг жаҳон рейтингида етакчи ўринларни эгаллаши учун нима қилиш керак?
– Бугунги кунда Ўзбекистон олий таълим тизимининг асосий муаммоси – университетларнинг ички ривожланиш суръатлари ва жаҳон рақобати талаблари ўртасидаги номувофиқлик деб биламан. Сўнгги йилларда амалга оширилган кенг кўламли ислоҳотларга қарамай, кўплаб университетлар ҳали ҳам академик эркинликнинг чекланганлиги, халқаро таълим ва илмий макон билан интеграциянинг сустлиги, илмий-тадқиқот фаолиятининг етарли эмаслиги ва юқори малакали кадрлар етишмаслиги каби муаммоларга дуч келмоқда.
Ўзбекистон университетларининг халқаро рейтингларда муносиб ўрин эгаллаши учун олий таълимни ташкил этиш бўйича ёндашувларни ҳар томонлама, тизимли қайта кўриб чиқиш зарур. Аввало, биз ниҳоят расмий таълимдан танқидий фикрлаш, тадқиқот фаолияти ва тадбиркорлик кўникмаларига асосланган мазмунли таълимга ўтишимиз керак.
Биз университетларнинг автономиясини ошириш, замонавий бошқарув моделларини жорий этиш ва академик сифат тизимини ривожлантириш борасида фаол ишлаяпмиз. Инглиз тилидаги дастурларни кучайтириш, халқаро аккредитацияни кенгайтириш, етакчи хорижий экспертларни жалб қилиш ва университетларни глобал тадқиқот тармоқларига интеграциялаш принципиал жиҳатдан муҳим.
Яна бир муҳим нуқта – инсон капиталини ривожлантириш. Биз профессор-ўқитувчиларни тайёрлаш ва қайта тайёрлашга сармоя киритишимиз, илмий нашрларни рағбатлантиришимиз, билим ва инновациялар яратиш учун қулай муҳит яратишимиз керак.
Бундан ташқари, таълим имкон қадар амалий бўлиши ва замон талабларига жавоб бериши учун университетлар ва иқтисодиётнинг реал сектори ўртасида барқарор алоқа ўрнатиш зарур.
Ишончим комилки, мазкур қадамлар изчил амалга оширилса ва бу жараёнда университетларнинг ўзлари фаол иштирок этса, биз Ўзбекистон олий таълим соҳасини сифат жиҳатидан янги босқичга кўтариб, халқаро майдонда эътирофга эриша оламиз.
– Бугунги кунда мамлакатимиз олий ўқув юртларида илм-фан билан шуғулланаётган педагогларнинг улуши қанча? “Устоз-шогирд” тамойили амалдами? Илмий даража ва унвонлар бериш тартиби қандай такомиллаштирилмоқда?
– Бугунги кунда Ўзбекистон олий таълим муассасаларида 40 мингдан ортиқ ўқитувчи меҳнат қилмоқда, уларнинг 30 фоизга яқини илмий даражага эга. Илмий салоҳиятни юксалтиришни олий таълимни ривожлантиришнинг асосий устувор йўналишларидан бири деб биламиз. Кучли илмий мактабсиз кадрларни сифатли тайёрлаш ва жаҳон миқёсида
университетларнинг рақобатбардошлигини таьминлаш мушкул. Шу муносабат билан "устоз-шогирд" тамойили нафақат долзарблигини сақлаб қолади, балки янги мазмун билан бойитилади. Биз тажрибали олимларга ўз билимлари ва илмий маданиятни ёш авлодга фаол ўтказиш имконини берувчи механизмларни яратмоқдамиз. Индивидуал илмий мураббийлик институтини жорий этиш, университетлар қошида илмий-тадқиқот мактабларини ривожлантириш, шунингдек, турли авлод олимлари ўртасида қўшма илмий лойиҳаларни рағбатлантириш муҳим қадам бўлди.
Илмий даража ва унвонларни бериш тартибига келсак, сўнгги йилларда у жиддий ўзгаришларга дуч келди. Биз янада очиқ, шаффоф ва халқаро миқёсда тан олинган моделга ўтдик. Бугунги кунда илмий диссертацияларни ҳимоя қилиш тартиб-тамойиллари халқаро стандартларга имкон қадар яқинлаштирилиб, нашрлар сифатига қўйиладиган талаблар кучайтирилиб, хорижий илмий анжуманларда, стажировкаларда иштирок этиш имкониятлари кенгаймоқда.
Бундан ташқари, ислоҳотлар доирасида биз халқаро интеграцияга алоҳида эътибор қаратмоқдамиз: хорижий илмий даражаларни тан олиш фаол қўллаб-қувватланмоқда, икки томонлама илмий раҳбарлик амалиёти жорий этилмоқда, хорижий университетлар билан қўшма аспирантура дастурлари рағбатлантирилмоқда.
Мақсадимиз илмий-педагогик ҳамжамиятнинг янги авлодини шакллантириш, яъни профессионал, ҳаракатчан, узлуксиз ривожланишга ва мамлакат тараққиётига ҳисса қўшишга интилиш.
– Ҳудудларда кадрлар тайёрлашнинг қандай механизмлари ишга туширилди?
– Ўзбекистон Республикаси ҳудудларида кадрлар салоҳиятини тизимли ривожлантириш мақсадида 2025-йилнинг биринчи ярмида институционал ва амалиётга йўналтирилган механизмлар мажмуаси ишга туширилди.
Ҳудудларда инновацион экотизимни шакллантириш мақсадида Наманган, Фарғона, Бухоро ва Қашқадарё вилоятларида ёшлар технопарклари, Андижон вилоятида эса инновацион марказ очилди. Шундай қилиб, инновацион инфратузилма обектларининг умумий сони 60 тага етди.
Муҳандис кадрлар тайёрлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. 25 техника олий ўқув юрти негизида илғор муҳандислик таълим мактаблари ташкил этилиб, улар доирасида ҳамкор ташкилотлар кўмагида 38 миллиард сўмлик амалий лойиҳалар амалга оширилмоқда.
Минтақавий илм-фанни ривожлантириш мақсадида биз ёш тадқиқотчиларни қўллаб-қувватлашни кучайтирдик. 28 нафар иқтидорли олим хорижга амалиёт ўташга юборилди, академик мобиллик дастурининг 25 нафар ғолиби грант, 9 та олий ва илмий муассасага замонавий лабораториялардан фойдаланиш учун маблағ ажратилди.
Муҳим йўналиш дуал таълимни жорий этиш эди. 430 та техникумда 34 минг талаба ишлаб чиқариш билан интеграциялашган моделда таҳсил олмоқда. Ушбу мутахассисларни тайёрлаш бўйича 9 минг 700 дан ортиқ корхона иш олиб бормоқда, талабаларга 10 минг 600 дан ортиқ мураббийлар бириктирилган.
Шунингдек, вилоятдаги 124 та техникумда хорижий тиллар, жумладан, немис, инглиз, япон, корейс тилларини ўрганиш йўлга қўйилган. 197 нафардан ортиқ ўқитувчи Германиянинг илғор тажрибаси асосида тадбиркорлик кўникмаларини ўргатди.
Шунингдек, талабалар учун биринчи марта, жумладан, Хитой ва Германияда халқаро саноат амалиётлари ташкил этилди. Малака ошириш бўйича тизимли ишлар давом эттирилди: 3 минг 433 нафар педагог кадрлар малакасини оширди, 6 минг 609 нафар ўқитувчи аттестациядан ўтказилди, бу эса малака тоифасига эга ўқитувчилар улушини 35,8 фоизгача ошириш имконини берди.
Ишончим комилки, амалга оширилаётган чора-тадбирлар ва амалга оширилаётган дастурлар инсон капитали ва ҳудудларимиз интеллектуал салоҳиятининг барқарор ўсиши учун мустаҳкам замин яратмоқда.
– Рағбат сифатида вазирлик талабаларга вилоятлардаги энг кам ойлик иш ҳақидан кам бўлмаган стипендияларни жорий этишни режалаштиряптими?
– Талабаларни ижтимоий қўллаб-қувватлашни босқичма-босқич ошириш мақсадида 2025 йилнинг 1 августидан олий таълим тизимида стипендиялар миқдори 10 фоизга оширилади.
Аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларидан бўлган олий ўқув юртлари талабаларини қўллаб-қувватлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 8 майдаги Фармонига мувофиқ, “аъло” баҳолар билан муваффақиятли ўқиган, кам таъминланган оилалар реестрининг “қизил” тоифасига киритилган оилалардаги талаба қизларга 12 июндан бошлаб, базавий стипендиянинг икки баравари миқдорида махсус стипендия жорий этилди. Шунингдек, Президентимизнинг 2025 йил 26 мартдаги иқтидорли ёшларнинг билим олиш имкониятларини кенгайтиришга қаратилган Фармонининг ижроси доирасида, “Эл-юрт умиди” жамғармаси шафелигида кам таъминланган оилалар фарзандлари учун янги “Ёрқин истеъдод” лойиҳаси йўлга қўйилмоқда. Унга биноан, ёшлар давлат органлари ва ташкилотларида танловдан ўтмасдан, кейин қайтиб келиш ва кафолатланган ишга жойлашиш шарти билан хорижга ўқишга юборилади.
Вазирлик талабалар стипендиялари механизмини такомиллаштириш, уларнинг ўсиши ва ҳудуднинг реал ижтимоий-иқтисодий шароитларига яқинлашишини таъминлаш бўйича тизимли ишларни давом эттираётганини алоҳида таъкидлаб ўтмоқчиман.
– Сиз техник мутахассиссиз. Маълумки, бутун дунёда муҳандислик ва техник мактаблар биринчи навбатда тараққиётнинг ҳаракатлантирувчи кучи ҳисобланади. Мамлакатимизда бу борада вазият қандай?
– Дарҳақиқат, бугунги кунда билимлар иқтисодиёти, технологик суверенитет ва инновацион тараққиётни ривожлантиришда айнан муҳандислик-техник соҳалар муҳим аҳамият касб этмоқда. Ўзбекистонда техник таълимни олий таълим тизимининг асосий устувор йўналишларидан бири деб ҳисоблаймиз.
Сўнгги йилларда муҳандислик ва технология дастурларини кенгайтириш бўйича қатъий қадамлар қўйилди: робототехника, мехатроника, сунъий интеллект, энергетика, нанотехнологиялар ва қишлоқ хўжалиги муҳандислиги билан боғлиқ ўнлаб янги йўналишлар очилди.
Тошкент давлат техника университети, Фарғона политехника институти, Қарши муҳандислик-иқтисодиёт институти, Урганч техника университети ва бошқаларни ўз ичига олган ёрдамчи техник олий ўқув юртлари тармоғи шакллантирилди. Бу университетларнинг барчасида энг янги лабораториялар, модулли ўқув дастурлари жорий этилмоқда, саноат корхоналари билан биргаликда дуал таълим фаол ривожланмоқда.
Нафақат касбий билим, балки тадбиркорлик, рақамли кўникма ва илмий салоҳиятга эга бўлган янги авлод муҳандисларини тайёрлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шунингдек, биз техник йўналишлар бўйича талабалар учун мақсадли квота ва грантлар сонини оширмоқдамиз ва бу йилдан бошлаб биз йирик компанияларни ўз эҳтиёжлари учун муҳандислик ходимларига буюртма беришда иштирок этишга рағбатлантирмоқдамиз.
Ишончим комилки, айнан муҳандислик мактаблари мамлакатимизни барқарор ва технологик ривожлантиришнинг ҳаракатлантирувчи кучига айланади. Вазирлик ҳам миллий устуворликларга, ҳам жаҳон тенденцияларига таянган ҳолда, уларнинг илмий ва таълим қудратини мустаҳкамлашда давом этади.
– Университетлар рейтингда қандай мезонлар асосида баҳоланади? Ўзбекистондаги олий ўқув юртларида халқаро стандартлар муваффақиятли жорий этилаётганига мисоллар келтира оласизми?
– Бугунги кунда халқаро университетлар рейтинги, жумладан QS World University Rankings олий таълим сифатини аниқлашда муҳим мезонга айланиб бормоқда. Университетларни баҳолаш учун академик салоҳияти ва иш берувчининг обрўси, илмий фаолият, халқаро ҳамкорлик, ўқитиш сифати ва битирувчиларнинг рақобатбардошлигини қамраб олувчи комплекс ёндашувлар қўлланилади.
19 июнь куни эълон қилинган QS World University Rankings 2026 натижалари Ўзбекистон олий таълим тизими учун ҳақиқий ютуқ бўлди. Тарихда биринчи марта еттита университетимиз дунёнинг энг яхши университетлари қаторидан жой олди. Бу шунчаки статистик маълумот эмас. Бу сўнгги йилларда амалга оширилаётган чуқур институционал ўзгаришларнинг аксидир.
Ислоҳотларда халқаро стандартларга яқинлаштиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Университетлар ўқув дастурларини фаол равишда модернизация қилмоқда, илмий базани ривожлантирмоқда, хорижий ҳамкорлар билан алоқаларни мустаҳкамламоқда. Мутахассислар тайёрлаш сифати яхшиланмоқда, академик ҳаракатчанликнинг янги шакллари жорий этилмоқда, таълимнинг амалий йўналиши кучайтирилмоқда.
Ўзбекистон олий ўқув юртлари нафақат умумий рейтингда, балки битирув ютуқлари каби мезонларда ҳам юқори ўринларни эгаллай бошлагани эътиборлидир. Бу жаҳон меҳнат бозорида кадрларимизнинг эътирофи ортиб бораётганидан далолатдир.
Бу ютуқларни соҳада амалга оширилаётган кенг қамровли, тизимли ислоҳотлар самараси деб биламиз ва бу фақат бошланиши эканлигига ишончим комил. Келгуси йилларда Ўзбекистон жаҳон таълим маконига тўлиқ интеграциялашув сари олға интилади.
– Ўқитувчилар малакасини ошириш бўйича қандай чора-тадбирлар кўрилмоқда?
– Юқори сифатли олий таълим гарови юқори малакали ўқитувчи эканлигини англаган ҳолда вазирлик томонидан профессор-ўқитувчиларнинг малакасини ошириш борасида кенг кўламли чора-тадбирлар изчил амалга оширилмоқда. Биз ўқитувчи инноватор, тадқиқотчи ва етакчи бўлган Ўзбекистон университетларида нафақат малака ошириш, балки замонавий академик маданиятни шакллантиришга интиляпмиз.
Охирги уч йилда 25 минг 620 нафар раҳбар ва педагог кадрлар, жумладан, 2 минг 200 дан ортиқ раҳбар ва 23 минг нафардан ортиқ ўқитувчи 223 йўналиш бўйича касбий қайта тайёрлашдан ўтди. Халқаро тажриба алмашишга алоҳида эътибор қаратилмоқда – 713 нафар хорижлик мутахассис, жумладан, Европа, Америка, Осиё ва МДҲ мамлакатлари вакилларини ўқитиш дастурларига жалб этилган. Малака оширишнинг бутун тизимини рақамлаштириш муҳим қадам бўлди: таълим жараёнлари рақамлаштирилди, ягона ахборот платформаси яратилди, ҳар қандай ўқитувчи ўз билимини чуқурлаштириши ва замонавий педагогик ёндашувларни ўзлаштириши мумкин бўлган очиқ онлайн портал (http://mk.bimm.uz) фаолият кўрсатмоқда.
Шу билан бирга, академик ва грант дастурлари доирасида 10 минг 700 нафардан ортиқ ўзбекистонлик ўқитувчилар дунёнинг етакчи университетлари ва илмий-тадқиқот институтларида амалиёт ўтади. Тажриба алмашинувини ўзаро таъминлаш мақсадида сўнгги йилларда университетларимиздаги ўқув жараёнига 8 мингдан ортиқ хорижлик мутахассис ва ўқитувчилар жалб этилди.
Замонавий таълим технологияларини жорий этиш, назарияни амалиёт билан узвий боғлаш, лабораторияларни жиҳозлаш, илмий тадқиқот муҳитини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратмоқдамиз. Бу илмий самарадорликни сезиларли даражада ошириб, илмий салоҳият даражасини 70 фоизга етказди.
Бундан ташқари, таълим ва илмий тадқиқотлар сифатини таҳлил қилишга алоҳида эътибор қаратилиб, университетларнинг миллий рейтинги жорий этилди. Унинг натижалари камчиликларни бартараф этиш ва олий ўқув юртлари фаолияти самарадорлигини оширишга қаратилган тизимли ўзгаришларга асос бўлди.
Бу чора-тадбирларнинг барчаси мамлакатимизнинг билим иқтисодиёти ва барқарор ривожланиши учун кадрлар тайёрлашга қодир рақобатбардош олий таълим муассасасини шакллантиришга қаратилган ягона стратегиянинг бир қисмидир.
– Университетларда рақамлаштириш жараёни қандай кечмоқда?
– Ўзбекистон олий таълим тизимида рақамлаштириш жадал ривожланмоқда ва барча муҳим йўналишларни – олий ўқув юртларига қабул қилишдан тортиб, битирувгача бўлган босқични қамраб олади. Соҳани бошқариш тизимини модернизация қилиш ва жараёнларнинг шаффофлигини ошириш мақсадида вазирлик тизимида 15 дан ортиқ ахборот тизими яратилди.
Аввало, таълим муассасаларига ўқишга қабул қилиш жараёнлари рақамлаштирилди – my.edu.uz ва my.uzbmb.uz платформалари туфайли абитуриентларнинг вақти ва молиявий харажатлари сезиларли даражада қисқартирилди ҳамда бюрократик тўсиқлар бартараф этилди.
Университетлардаги асосий тизим HEMIS, олий таълим жараёнларини бошқаришнинг ахборот тизимига айланди. У бутун таълим циклини қамраб олади: жадваллар, электрон журналлар ва баёнотлардан статистик ҳисоботлар, диплом маълумотлари ҳамда талабалар ва ўқитувчилар контингенти ҳақидаги маълумотлар. Регистрация офисларининг жорий этилиши туфайли 1000 дан ортиқ штат ўринлари оптималлаштирилиб, ҳар йили 25,4 миллиард сўмни тежаш имконини берди.
Бундан ташқари, таълим тизимининг самарадорлиги ва шаффофлигини оширишга қаратилган бошқа рақамли ечимлар ҳам фаол жорий этилмоқда.
Шу тариқа, касб-ҳунар ва ўрта махсус таълим соҳасида ўқув жараёнини тўлиқ электрон ҳисобга олиш ва бошқаришни таъминловчи prof.edu.uz ва emis.edu.uz, платформалари муваффақиятли фаолият юритмоқда. EduBilling платформаси талабаларга электрон шартномалар тузиш, ўқиш ҳақини онлайн тўлаш, автоматик тарзда стипендия олиш, шунингдек, ётоқхоналардаги жойларни тақсимлашни назорат қилиш имконини беради.
diplom.edu.uz хизмати диплом ва рақамли сертификатларни текширишни таъминлаб, битирувчилар ва иш берувчилар учун ҳужжатларнинг ҳақиқийлигини тасдиқлаш жараёнларини сезиларли даражада соддалаштиради. Академик ресурслардан фойдаланиш ягона университетлараро unilibrary.uz электрон кутубхонаси орқали таъминланади.
vacancy.edu.uz платформаси туфайли эса таълим муассасаларидаги бўш иш ўринлари учун ҳужжатларни онлайн тарзда топшириш имкони пайдо бўлди, бу эса ишга қабул қилиш жараёнини янада шаффоф ва самарали қилади. Идоралараро платформа билан интеграциялашув туфайли вазирлик тизимлари 20 та муассаса билан маълумотлар алмашади ва яна 14 та манбадан ахборот олади.
Шундай қилиб, рақамлаштириш нафақат талабалар, ўқитувчилар вауниверситетларнинг ўзаро ҳамкорлигини соддалаштирди, балки бутун соҳа бошқарувини сифат жиҳатидан янги босқичга – шаффоф, самарали ва замонавий талабларга йўналтиришга олиб чиқди.
– Айтингчи, олий таълим тизими диплом ишларининг плагиатига қарши қандай курашмоқда?
– Плагиатга қарши кураш нафақат техник чора, балки таълим тизимида илм-фан ва виждонни ҳимоя қилиш йўлидаги муҳим қадамдир. Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги академик ҳалолликни таъминлашни ўзининг устувор вазифаларидан бири деб билади.
Бугунги кунда барча якуний, магистрлик ва илмий диссертациялар плагиатга қарши лицензияланган дастурлардан фойдаланган ҳолда мажбурий текширувдан ўтказилади. HEMIS ахборот тизимида битирув ишларини электрон тарзда юклаш, сақлаш ва таҳлил қилиш механизми жорий этилди. Бу плагиат ҳолатларини зудлик билан аниқлаш имконини берибгина қолмай, балки ҳар бир асарнинг асл изланишларга асосланганлигини ҳам кафолатлайди.
Шу билан бирга, якуний диссертацияларни тайёрлаш бўйича меъёрий ҳужжатлар такомиллаштирилди. Кўчириб олишнинг мақбул чегаралари белгиланди, манбаларни тўғри келтириш ва форматлаш учун аниқ талаблар белгиланди.
Талабалар ва илмий раҳбарлар учун мунтазам равишда ўқув-семинарлар ташкил этилиб, уларда “Илм меҳнат, изланиш ва ҳалоллик билан яратилади” деган фикрга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Мустақил фикрлаш ва интеллектуал мулкни ҳурмат қилиш энг муҳим қадриятларга айланган маданият шаклланмоқда.
Бундан ташқари, илмий раҳбарлар ва Давлат аттестация комиссияси аъзолари учун шахсий жавобгарлик жорий этилди – инсофсизликка кўз юмган ҳар қандай шахс жавобгарликка тортилади.
Битирув малакавий ва илмий ишларнинг ягона миллий маълумотлар базасини яратиш бўйича ишлар олиб борилмоқда, бу эса келгусида матнларни нафақат республика ичида, балки халқаро манбалар билан ҳам солиштириш имконини беради.
Бундай изчил ва тизимли чора-тадбирлар туфайли олий таълим тизимида ҳам виждон, билим ва ҳалол меҳнат устуворлиги ўз тасдиғини топмоқда. Бугунги кунда фанга муҳаббат, мустақил фикрлаш, маънавий поклик ҳар бир талабанинг ажралмас ҳамроҳига айланиб бормоқда.
– Бугунги кунда Ўзбекистоннинг таълим соҳасида стратегик ҳамкори бўлган давлатларни санаб ўтасизми?
– Айни пайтда Ўзбекистоннинг олий таълим соҳасидаги халқаро ҳамкорлиги географияси жадал кенгаймоқда. Унинг энг яқин қўшнилари – Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон билан ҳамкорлик алоқаларини мустаҳкамлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу давлатлар билан қўшма таълим дастурлари ишлаб чиқилмоқда, академик алмашинувлар, илмий лойиҳалар амалга оширилмоқда.
Шу билан бирга, Ўзбекистон Европа Иттифоқининг Германия, Франция, Италия, Венгрия, Польша, Чехия каби етакчи давлатлари билан фаол ҳамкорлик қилмоқда. Буюк Британия, АҚШ, Япония, Корея Республикаси, Хитой, Туркия, Ҳиндистон ва Покистон билан ҳамкорлик ҳам барқарор ва стратегик аҳамиятга эга. Бу ҳамкорлик қўш диплом дастурларини амалга ошириш ва хорижлик профессор-ўқитувчиларни жалб этишдан тортиб, халқаро илмий грантларда иштирок этиш ва Ўзбекистонда хорижий университетларнинг филиалларини очишгача бўлган кенг кўламли йўналишларни қамраб олади.
Яқин Шарқ мамлакатлари, жумладан, Саудия Арабистони ва Иордания билан ҳамкорлик алоқаларига алоҳида эътибор қаратилиб, бу ерда мустаҳкам академик алоқалар ўрнатилиб, ислом таълими ва илмий дипломатия йўналишидаги лойиҳалар амалга оширилмоқда.
- Сизнингча, яқин келажакда талабалар учун асосий кўникмалар нималардандан иборат бўлади?
- Тез глобал ўзгаришлар ва рақамли трансформациялар шароитида асосий кўникмалар тор профилли билимлар эмас, балки доимий равишда ўрганиш, мослашиш ва фанлараро фикрлаш қобилиятига айланмоқда.
Асосан, танқидий ва тизимли фикрлаш. Биз бўлажак мутахассислар маълумотни таҳлил қилиш, мустақил қарорлар қабул қилиш, мантиқий муносабатлар ўрнатиш ва мураккаб вазиятларда ҳаракат қилиш қобилиятига катта аҳамият бермоқдамиз.
Рақамли саводхонлик ва маълумотлар кўникмалари профессионал фаолият учун универсал асосга айланмоқда. Бу замонавий ахборот технологияларини қўллаш, рақамли муҳитда ишлаш, сунъий интеллект ва киберхавфсизлик асосларини тушуниш қобилиятларини ўз ичига олади.
Мулоқотларда ўз фикрларини, шу жумладан, чет тилларида аниқ ифодалаш, жамоада самарали ўзаро муносабатда бўлиш ва профессионал мулоқотни амалга ошириш қобилияти ҳам муҳимдир. Халқаро мобиллик ва трансчегаравий ҳамкорлик талабаларимиздан маданий очиқлик ва мослашувчанликни ҳам талаб қилади.
Ишбилармонларча фикрлаш, ижодкорлик ва ташаббускорлик – бу сифатларсиз жадал ўзгарувчи дунёда карьера қилиш мушкул. Биз ёшларда қарор қабул қилишда инновация ва мустақиллик руҳини ривожлантириш тарафдоримиз.
Бундан ташқари, фанлараролик - технология, иқтисодиёт, ҳуқуқ ёки гуманитар фанлар бўлсин, турли соҳалардаги билимларни бирлаштириш қобилияти биринчи ўринга чиқади. Бу университетларимиз битирувчиларига миллий ва халқаро миқёсда рақобатбардош бўлиш имконини беради.
Ва, албатта, ҳаёт давомида ўрганиш қобилияти асосий бўлиб бормоқда. Таълим босқич бўлишни тўхтатади ва жараёнга айланади. Биз вазирлик сифатида нафақат билим берадиган, балки 21 аср муаммоларига тайёр шахсларни шакллантирадиган олий таълим тизимини қурмоқдамиз.
– Ўтган давр мобайнида мамлакатимизнинг бир қатор етакчи олий ўқув юртлари ректори сифатида бугунги кунда муваффақиятли амалга оширилаётган ташаббусларни жорий этдингиз, масалан Тошкентдаги Турин политехника институти талабаларини Италия компанияларида амалиёт ўташи ва икки томонлама диплом олиши, Тошкент давлат иқтисодиёт университетида беш кунлик ўқув ҳафтасини жорий этиш ва ўқув кийимини бекор қилиш. Вазир сифатида университетларда яна қандай ислоҳотларни амалга оширишни ҳоҳлардингиз?
– Бугун Ўзбекистон олий таълим тизими тубдан янгиланаётгани учун биз Ўзбекистон университетлари нафақат билимлар омбори, балки инновациялар, эркин фикр ва ижодкорлик марказига айланишига интиламиз. Шу боис эътиборимиз рақамли технологиялар расмиятчилик эмас, балки ривожланишнинг ҳақиқий воситаси бўлган мослашувчан ва замонавий таълим муҳитини яратишга қаратилган.
Университет ҳаёти рақамли форматга ўтмоқда – рўйхатга олишдан билимларни баҳолашгача. Ҳар бир қадами ортида шаффофлик, ахборот олиш ва қўллаб-қувватлаш борлигини ҳис қилган талабада ўзига бўлган ишонч пайдо бўлади. Таълим ва меҳнат бозори ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаш борасида кенг кўламли ишлар амалга оширилиб, бу ерда ёшларни касбга йўналтиришга қаратилган янги карьера платформалари ва ташаббуслари муҳим аҳамият касб этмоқда.
Мамлакатимиз халқаро таълим майдонида тобора кўпроқ намоён бўлмоқда. Study in Uzbekistan дастури аллақачон таниқли брендга айланиб улгурди ва чет элликлар мамлакатимизга нафақат ўқиш, балки биргаликда келажак қуриш учун ҳам келишади. Ишончимиз комилки, биз қанчалик очиқ бўлсак, таълимимизнинг ички салоҳияти шунчалик бой бўлади.
Ўзбекистон тарихидаги илк “Таълим кодекси” ҳам тайёрланмоқда – бу шунчаки қоидалар мажмуи эмас, балки бизнинг янгича қарашларимиз, қадриятларимиз ва амбицияларимиз аксидир. Биз ёшларга ишонамиз ва уларнинг салоҳиятини очиб бериш учун ҳамма нарсани қиламиз. Дуал таълим ва таянч форматини жорий этишдан тортиб, замонавий техник мактаблар ва илмий стартапларни ташкил этишгача – барчаси ёшларнинг ўзини керакли, ишончли ва мамлакат келажагига дахлдор ҳис қилишига қаратилган. Таълим нафақат билим, балки тарбия ҳамдир. Ўқувчиларни маънавий-маърифий, ватанпарварлик руҳида тарбиялаш, уларда фаол фуқаролик позициясини шакллантириш, Ватан олдидаги масъулиятни ҳис этиш қобилиятига катта эътибор қаратмоқдамиз.
Ўзбекистон нафақат ривожланган мамлакатлар орқасидан дадил юришга улгураяпти, балки бунёдкорлик билан шуғулланаяпти ва жаҳон таълим жараёнида ўз овозига ҳам эгадир. Бу хали бошланиши.
– Иш тажрибангиз давомида бир қанча фан докторларини тайёрлагансиз, 450 дан ортиқ илмий ишлар, қатор ўқув қўлланмалар, монографиялар муаллифи бўлиб, кенг жамоатчилик эътирофига сазовор бўлдингиз. Бугун илм билан шуғулланишга вақтингиз борми?
– Илм-фан шунчаки касб эмас, балки ҳаёт тарзидир. Бошқарув тизимида кўпроқ банд бўлишимга қарамай, илмий фаолият билан жонли алоқани сақлашга ҳаракат қиламан. Илм-фан соҳасида ишлаш фикрлаш қобилиятини тартибга солади, муаммоларни чуқурроқ, тизимли равишда кўришга ёрдам беради ва шунинг учун давлат даражасида кўпроқ асосли қарорлар қабул қилинади.
Ҳа, ишлаган йилларим давомида ёш олимларни тайёрлаш, диссертациялар ҳимоя қилиш, илмий мақолалар чоп этиш, ўқув қўлланмалар яратишга ҳисса қўшиш имкониятига эга бўлдим. Бугун мен қанча шогирдларим илмий ва касбий жамоада муносиб ўрин эгаллашларини ғурур билан кузатаман ва бу, эҳтимол, энг катта муваффақиятларимдан биридир.
Илмий фаолият давом этмоқда. Бу менга академик муҳит билан мулоқотда бўлиш, ҳақиқий муаммоларнинг зарбасини ҳис қилиш ва фақат рақамларга эмас, билимга асосланган сиёсат қуришга ёрдам беради. Ишончим комилки, менежмент ва илм-фан ўртасидаги чамбарчас боғлиқлик таълим тизимини чинакам барқарор ва истиқболли қилади.
- Сиз жуда очиқ демократ раҳбарсиз, бир пайтлар шундай бўлишни хаёлингизга ҳам келтирмаган экансиз. Олий маълумотли дипломсиз ҳам яшай оламан дейдиган ёшларга нима маслаҳат берасиз?
– Раҳбарлик курсисини орзу қилмаганман, лекин ҳалол ишлашга, профессионал ва шахс сифатида ўсишга ҳаракат қилдим. Меҳнат йўлим осон бўлмади, баъзан қийинчиликлар ҳам кўрдим, лекин таълим менга фикрлаш, ишлаш маданияти, тинглаш ва эшитиш, ғояларни шакллантириш ва уларни амалга ошириш қобилиятини берди.
Мен ёшларга шуни айтмоқчиман: таълим шунчаки "диплом" эмас. У сизни ўйлашга, шубҳаланишга, таҳлил қилишга, қарорлар қабул қилишга, жамоада ишлашга, ўзинг ва бошқаларнинг меҳнатини ҳурмат қилишга ўргатадиган ҳаёт мактабидир.
Сиз дипломсиз машҳур бўлишингиз мумкин, аммо билимнинг мустаҳкам пойдеворисиз барқарор, чуқур ва энг муҳими, ҳурматли карьера қуриш деярли мумкин эмас. Дунё тобора мураккаблашиб бормоқда ва тез югурган эмас, қаерга ва нима учун кетаётганини биладиган киши ғалаба қозонади.
Шунинг учун ҳам мен доимо сифатли таълим тарафдориман. Бу мақом учун эмас, балки ҳақиқий, шахсий, профессионал ва инсоний тарафлардан ўсиш учун керак.
– Жаноб вазир, олий таълим соҳасида доимо долзарб масалалар кўп. Агар сиздан олий таълим соҳасидаги вазиятга оид масалалар бўйича одамларнинг "тўғридан-тўғри саволларига жавоб бериш" учун таклиф қилишса, рози бўлармидингиз?
- Албатта. Мен ҳар доим жамият билан очиқ, ҳалол мулоқот қилиш нафақат давлат хизматчисининг бурчи, балки таълим соҳасида муҳим аҳамиятга эга бўлган ишонч гарови деб ҳисоблайман. Олий таълим ҳақиқатан ҳам доимий динамикада яшайди, бу ерда ҳар куни янги муаммолар, фикр ва таклифлар пайдо бўлади. Замон билан ҳамнафас бўлишни истасак, ҳисоботлар ортига яшириниш эмас, балки ўқувчилар, ўқитувчилар, ота-оналарнинг овозини эшитиш муҳим.
Мен ҳар қандай форматдаги “тўғридан-тўғри саволлар” га тайёрман, хоҳ у телеканал, хоҳ университет аудиторияси, хоҳ онлайн платформа бўлсин. Зеро, фикр-мулоҳазалар бор жойдагина ҳақиқий ислоҳотлар туғилади. Ва агар ҳеч бўлмаганда битта очиқ савол бизни тўғри қарорга олиб келадиган бўлса, ундай суҳбат албатта беҳуда эмасдир.
Суҳбатни Лира Шафиқ олиб борди, ЎзА