Тарихий хотирамизда Муҳаммад Шайбонийхон номи, аввало, темурийлар салтанатига барҳам бериб, Мовароуннаҳрда янги сулолага асос солган саркарда ва жангчи сифатида муҳрланган. Бироқ унинг шахсияти фақатгина ҳарбий маҳорат билан чекланганми? Фазлуллоҳ ибн Рўзбехоннинг “Меҳмонномайи Бухоро” асари бу саволга жавоб бериб, Шайбонийхоннинг жаҳонгирлиги ортида яширинган мутлақо бошқа қиррасини – даврнинг энг ўткир ақл эгалари билан илмий баҳсларга кириша оладиган донишманд ҳукмдор сиймосини очади.

Асарда қайд этилишича, Шайбонийхоннинг саройи фақатгина ҳарбий кенгашлар ўтказиладиган маскан бўлмаган. У мунтазам равишда ўз даврининг энг йирик уламолари, ҳуқуқшунослари ва файласуфларини тўплаб, энг мураккаб масалалар юзасидан илмий мунозаралар уюштирган. Бу баҳслар шунчаки зерикишдан қилинган эрмак эмас, балки давлат бошқарувининг муҳим бир қисми эди. Масалан, хон қозоқ улусларига қарши ҳарбий юриш бошлашдан олдин, унинг шариатга мослиги, унинг ҳуқуқий ва маънавий асослари ҳақида олимлар билан узоқ баҳслашади. Бу ҳолат Шайбонийхоннинг ҳар бир сиёсий қадамини нафақат ҳарбий куч, балки мустаҳкам мафкуравий ва ҳуқуқий замин билан асослашга интилганини кўрсатади.

Ибн Рўзбехон бу мажлисларнинг жонли гувоҳи сифатида Шайбонийхоннинг бу баҳсларда шунчаки кузатувчи эмас, балки фаол иштирокчи бўлганини алоҳида таъкидлайди. Хон олимларга ўткир саволлар берар, уларнинг далилларини таҳлил қилар ва баъзан ўзининг чуқур билимлари билан уларни ҳайратда қолдирар эди. Масалан, бир мунозарада у ҳатто Имом Абу Ҳанифа ва Имом Шофеъий мазҳабларидаги энг нозик ҳуқуқий фарқлар бўйича баҳсга киришиб, ўз фикрини ҳимоя қила олган. Бу унинг нафақат туркий ва форс тилларини, балки араб тилини ва ислом ҳуқуқшунослигининг асосларини ҳам пухта билганидан далолат беради.

Энг қизиғи, бу илмий мажлислар фақат диний-ҳуқуқий мавзулар билан чекланмаган. Хон саройида фалсафий масалалар, адабиёт ва ҳатто тарих бўйича ҳам қизғин муҳокамалар бўлиб ўтган. Шайбонийхоннинг ўзи ҳам шеъриятга катта қизиқиш билан қараган ва “Шайбоний” тахаллуси билан гўзал ғазаллар битгани тарихий манбалардан маълум. Унинг бу фазилатлари темурий ҳукмдорлар анъанасининг бевосита давомчиси эканини, яъни ҳарбий қудратни юксак маданият ва илм ҳомийлиги билан уйғунлаштира олган ҳукмдор бўлганини тасдиқлайди.

“Меҳмонномайи Бухоро” асари Шайбонийхон ҳақидаги бирёқлама тасаввурларни ўзгартиради. У бизга нафақат енгилмас саркардани, балки ўз давлатининг маънавий-мафкуравий пойдеворини ҳам шахсан ўзи қурган, илм аҳли билан баҳслашишдан чўчимайдиган, қарорларини ақл ва билим тарозусига солиб кўрадиган теран фикрли давлат арбобини танитади. Бу эса унинг ўзбек давлатчилиги тарихидаги ўрни нақадар муҳим ва кўп қиррали эканини яна бир бор исботлайди.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА