Bugungi kunda Sirdaryo yoki Chirchiq daryolari bo‘ylab sayr qilgan kishi, bir vaqtlar bu yerlar inson qadamini o‘ylab bosishga majbur qiladigan dahshatli yirtqichlar – Turon yo‘lbarslarining makoni bo‘lganini tasavvur qilishi qiyin.
Zamonaviy O‘zbekistonning tabiat manzarasidan butunlay o‘chib ketgan, nomi faqat keksalarning rivoyatlari va sarg‘aygan qog‘ozlarda qolgan bu jonzotlar, atigi bir yarim asr muqaddam shunchaki afsona emas, balki kundalik hayotning xavfli haqiqati edi. XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonga kelgan rus rassomi va harbiysi Nikolay Karazinning “Niva” jurnalining 1872 yilgi 12-sonida e’lon qilingan esdaliklari bizga ana shu yo‘qotilgan dunyo – qalin to‘qayzorlar va ularning haqiqiy egalari bo‘lmish yo‘lbarslar haqida tarixiy guvohliklarni taqdim etadi. Ushbu yozishmalar shunchaki ov sarguzashtlari emas, balki inson sivilizatsiyasining yovvoyi tabiatga shafqatsiz hujumi boshlanishidan oldingi so‘nggi manzaralardir.
XIX asrning 70-yillarida Toshkent atrofi va Sirdaryo havzasi bugungidek keng dalalar yoki aholi manzillaridan iborat emas, balki o‘tib bo‘lmas qamishzorlar – to‘qaylar bilan qoplangan edi. Karazin o‘z xotiralarida Yevropa hayvonot bog‘larida ko‘rgani bengal yo‘lbarslaridan farqli o‘laroq, Turon yo‘lbarslarining iqlim injiqliklariga moslashuvchanligini hayrat bilan qayd etadi. Qishning qahraton sovug‘ida, qamishzorlar qirov bilan qoplangan, hatto daryo suvlari muzlagan paytda ham bu yirtqichlar o‘zlarini erkin his qilgan. Chirchiq bo‘yidagi rus harbiy lagerlarida kazaklar va askarlar tunlari gulxan atrofiga g‘uj bo‘lib isinar ekan, quyuq tuman orasidan nafaqat sovuq shamol, balki yo‘lbarslarning nafasi ham sezilib turardi. Mahalliy cho‘ponlar va aholi uchun yo‘lbars bilan yonma-yon yashash hayotning odatiy, ammo xatarli qismi hisoblangan. Karazinning yozishicha, cho‘ponlar qishda daryoning narigi qirg‘og‘idan muz ustidan o‘tib kelgan yo‘lbarslar haqida harbiylarni ogohlantirib, ularga yaqinlashmaslikka uringanlar, bu esa yirtqichlarning yo‘llari insonlar yashash hududlari bilan qanchalik bog‘liq bo‘lganini ko‘rsatadi.
Inson va tabiat o‘rtasidagi bu ziddiyatli qo‘shnichilik ko‘pincha fojiali to‘qnashuvlarga ham olib kelgan. Manbalarda tasvirlangan voqealardan biri Chirchiq daryosi bo‘yidagi qamish o‘rish jarayonida yuz beradi. Olti nafar qurollangan kazakning qalin to‘qayzorga kirib borishi, ularning xavfsizlikka bo‘lgan ishonchi qanchalik aldamchi ekanini ko‘rsatdi. To‘qay ichidan to‘satdan paydo bo‘lgan ulkan yo‘lbars nafaqat otlarni vahimaga solib, ularni harakatsizlantirib qo‘ygan, balki bir kazakka tashlanib, uni og‘ir jarohatlagan. Bu epizod Turon yo‘lbarsining nafaqat jismoniy qudrati, balki uning aqli va dovyurakligini ham namoyon etadi. Hatto o‘q yegan holatda ham yirtqich darhol taslim bo‘lmay, qamishzor ichiga yashirinib, ta’qibchilarini chalg‘itishga uringan.
Turon yo‘lbarsining kuchi va ayyorligi haqidagi tasavvurlar faqat dala to‘qnashuvlari bilan cheklanmagan. Ular insonlar yaratgan qo‘rg‘onlarga ham bemalol kirib borishga jur’at eta olganlar. Toshkent va To‘ytepa (hozirgi Nurafshon) oralig‘idagi karvonsaroylardan birida sodir bo‘lgan voqea bunga yaqqol misoldir. To‘rt arshin (taxminan 2,8 metr) balandlikdagi devordan oshib o‘tgan yo‘lbars, hovlidagi odamlar va itlarning shovqiniga qaramay, o‘ziga o‘lja tanlashda xotirjamlik namoyon qilgan. Eng hayratlanarlisi, yirtqich tirik jonzotni emas, balki Toshkent bozoriga olib ketilayotgan, og‘irligi 8 pud (taxminan 130 kg) bo‘lgan qo‘y yog‘i (dumba) solingan qopni olib chiqib ketgan. Ulkan yukni sudrab, devor osha g‘oyib bo‘lgan yo‘lbarsning bu harakati uning naqadar kuchli ekanini va o‘sha davr infrastrukturasi bunday yirtqichlardan himoyalanishga ojizlik qilganini ko‘rsatadi. Bu faktlar yo‘lbarslarning odamlar bilan yonma-yon yashashga moslashganini, aholi manzillari ular uchun qo‘shimcha ozuqa manbaiga aylanganini tasdiqlaydi.
Ammo bu kurashda kuchlar teng emas edi. Karazinning fazan ovi paytida yo‘lbars bolalariga duch kelishi va ona yo‘lbars bilan yuzma-yuz to‘qnashuvi ramziy ma’noga ega. Yirtqichning onalik instinkti va o‘z hududini himoya qilishga urinishi, zamonaviy o‘qotar qurol qarshisida ojiz qoldi. Ovchining o‘qi bilan ikki ko‘zidan ayrilgan ona yo‘lbarsning ayanchli o‘limi va uning jasadi keyinchalik bo‘rilar va qumrsqalarga yem bo‘lishi – bu butun boshli turga nisbatan chiqarilgan hukmning debochasi edi. Karazin va uning zamondoshlari uchun bu shunchaki ov, jasorat namoyishi yoki ekzotik sarguzasht bo‘lgan bo‘lsa, tarix nuqtai nazaridan bu Turkiston tabiati muvozanatining buzilishi edi. Yo‘lbarslarning yashash muhiti bo‘lgan to‘qayzorlarning yo‘q qilinishi, yerlarning o‘zlashtirilishi va ov qilish natijasida XX asr o‘rtalariga kelib bu noyob tur butunlay yo‘qlik qa’riga singib ketdi.
Nikolay Karazin qoldirgan bu bitiklar bugungi avlod uchun muhim tarixiy saboq vazifasini o‘taydi. Ular bizga bir paytlar “rus chegaralari” deb atalgan, aslida esa asrlar davomida shakllangan ekotizimning ajralmas qismi bo‘lgan Turon yo‘lbarslarining qudrati va fojiasini eslatadi. Bugun muzeylardagi qotirilgan eksponatlar yoki eski kitoblardagi gravyuralarga boqib, biz faqat yo‘qotilgan tabiiy boylikni emas, balki insonning tabiatga bo‘lgan munosabati qanchalik halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ham anglaymiz. Sirdaryo va Chirchiq qirg‘oqlaridagi jimlik – bu unutilgan “to‘qay qirollari”ning insoniyatga qoldirgan so‘zsiz va abadiy hayqirig‘idir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA