Narxlar barqarorligi aholining xarid qobiliyatini saqlash, biznes faolligini oshirish va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shunday ekan, narxlar barqarorligi qanday ta’minlanadi, narxlar qanday qilib “ushlab turiladi”?

O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi dotsenti Ma’rifat Ibodullayeva bilan suhbatda ana shu savollarga javob izladik. 

– Bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotida inflyatsiya makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda asosiy ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib qolmoqda, – deydi Ma’rifat Ibodullayeva. – Narxlar o‘sishiga ta’sir qilayotgan asosiy ichki omillardan biri – talab va taklif muvozanati. Aholi daromadlari oshishi, kreditlash hajmi va iste’mol faolligi narxlarga bosim qo‘yadi. 
Ayniqsa, ayrim tovarlar va xizmatlar taklifi talabga mos kelmasa, narxlar ko‘tarilishi mumkin.
Elektr energiyasi, tabiiy gaz va suv tariflari ishlab chiqarish xarajatlariga ta’sir qiladi, bu esa mahsulot va xizmatlar narxini oshirishga olib keladi.

Milliy so‘m qadrsizlanganda import tovarlari qimmatlashadi va ichki bozorda narxlar tezroq ko‘tarilishi mumkin.

Shuningdek, aholi va tadbirkorlar inflyatsiyani kutsa, oldindan narxlarni ko‘tarishi yoki tovarlarni zaxira qilishi mumkin. Bu o‘z-o‘zini rag‘batlantiruvchi jarayon sifatida inflyatsiyani kuchaytirishi mumkin.

O‘zbekiston ochiq iqtisodiyotga ega davlat sifatida tashqi bozorlardagi o‘zgarishlarga ham bog‘liq. Jahon bozorida neft, oziq-ovqat va metall narxlari oshsa, import xarajatlari ko‘payib, ichki narxlar barqarorligiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Bundan tashqari, global moliyaviy bozorlardagi foiz siyosati, xalqaro kapital oqimi va valyuta kurslaridagi tebranishlar ham milliy iqtisodiyotga ta’sir etadi. Tashqi savdo sheriklarining iqtisodiy holati esa eksport tushumlari va valyuta oqimi orqali ichki narxlarga ta’sir qiladi.

– Narx barqarorligini saqlash uchun qanday mexanizmlar joriy etilgan?

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda inflyatsiya darajasi bosqichma-bosqich pasayish tendensiyasini ko‘rsatmoqda. Buning sabablari pul-kredit siyosatining qat’iylashuvi, byudjet intizomi, bozor mexanizmlarining rivojlanishidan iborat.

Markaziy bank inflyatsiyani maqsadli ko‘rsatkich doirasida ushlab turish siyosatiga amal qiladi.

Qisqacha aytganda, narxlar barqarorligiga ta’sir qiluvchi omillar ichki va tashqi yo‘nalishga bo‘linadi. Ichki omillar orasida talab-taklif muvozanati, tarif siyosati va valyuta kursi asosiy ahamiyatga ega, tashqi omillar esa jahon bozoridagi narxlar va global iqtisodiy jarayonlardir.

Barqaror inflyatsiyani ta’minlash izchil makroiqtisodiy siyosat, ishlab chiqarishni kengaytirish va raqobat muhitini mustahkamlash orqali amalga oshiriladi. Bu chora-tadbirlar uzoq muddatli iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. 

– Markaziy bankning asosiy stavka bo‘yicha qarorlari bozordagi narxlarga qanchalik tez va samarali ta’sir qiladi? 

– Asosiy stavka Markaziy bankning pul-kredit siyosatidagi asosiy foiz ko‘rsatkichi hisoblanadi. U tijorat banklari uchun moliyaviy resurslar qiymatini belgilaydi. Agar stavka oshirilsa, kreditlar qimmatlashadi, iqtisodiyotda pul aylanmasi qisqaradi va talab pasayadi. Bu esa inflyatsion bosimni kamaytirishga xizmat qiladi. 

Stavka oshsa, kreditlar qimmatlashadi va talab pasayadi, bu inflyatsiyani kamaytiradi. Stavka pasaytirilsa, iqtisodiy faollik rag‘batlanadi, lekin narxlar o‘sishi tezlashishi mumkin.

O‘zgarishlar odatda vaqt talab qiladi. 1-3 oyda depozit va kredit foizlari, 3-6 oyda talab va investitsiyalar, 6-12 oyda inflyatsiya seziladi va narxlarga ta’sir qiladi.

Stavka samarasi bank raqobatbardoshligi, inflyatsion kutishlar va tashqi omillarga bog‘liq. Shuning uchun u inflyatsiyani to‘liq nazorat qila olmaydi va kompleks siyosat bilan uyg‘unlashganda samarali bo‘ladi. Mahalliy ishlab chiqarishni kengaytirish, logistika zanjirlarini diversifikatsiya qilish va raqobat muhitini kuchaytirish orqali import inflyatsiyasi ta’sirini kamaytirish mumkin. 

Shuningdek, valyutani keskin tebranishlardan himoya qilish makroiqtisodiy barqarorlikning muhim sharti hisoblanadi. 

Sodda qilib aytganda O‘zbekistonda valyuta kursi o‘zgarishi importga bog‘liq tovarlar narxiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa import ulushi yuqori segmentlarda bu bog‘liqlik tez va yaqqol namoyon bo‘ladi. Shu bois valyuta barqarorligi va ichki ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash narxlar barqarorligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. 

– Davlat byudjet xarajatlarining ortishi inflyatsion bosimni kuchaytirishi mumkinmi? 

Mahalliy ishlab chiqarishni kengaytirish, logistika zanjirlarini diversifikatsiya qilish va raqobat muhitini kuchaytirish orqali import inflyatsiyasi ta’sirini kamaytirish mumkin.

O‘zbekistonda valyuta kursi o‘zgarishi importga bog‘liq tovarlar narxiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, ayniqsa import ulushi yuqori segmentlarda. Shu bois, valyuta barqarorligi va ichki ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash narxlar barqarorligida hal qiluvchi ahamiyatga ega.

– Oziq-ovqat mahsulotlari narxining keskin o‘zgarishiga qanday omillar sabab bo‘lmoqda? 

– Oziq‑ovqat narxlarining o‘zgarishi ko‘p omillar bilan bog‘liq va ular bir vaqtda ta’sir ko‘rsatganda narxlar tezlashgan holda ko‘tarilishi yoki tushishi mumkin. Masalan, Markaziy bankning 2025-yilgi tahliliga ko‘ra, umumiy inflyatsiyaning shakllanishida talab va taklif omillari deyarli teng hissa qo‘shmoqda — taklif tomoni omillari oziq‑ovqat narxlarining o‘sishida muhim rol o‘ynadi. 

Bir necha jihatni alohida ta’kidlashimiz kerak. Mavsumiy omillar va zaxira yetarli emasligi oziq‑ovqat narxlarining tez oshishiga sabab bo‘ladi, ayniqsa meva‑sabzavot va boshqa ekinlar bo‘yicha. Ba’zan bir mavsumda hosil ko‘paysa, narxlar pasayadi, keyinchalik zaxiralar kamayganda qayta ko‘tariladi. Bu hodisalar o‘zgaruvchan oziq‑ovqat bozorini shakllantiradi. 

Chunki, ba’zi oziq‑ovqat tovarlari, ayniqsa go‘sht mahsulotlari, importga bog‘liq. Masalan, 2025-yilda go‘sht narxlari inflyatsiyadan tezroq oshib borgani kuzatildi, bu import hajmining o‘sishi va ichki ishlab chiqarish rivojining sekinlashishi bilan bog‘liq. 

Oziq‑ovqat bozorida mavsum ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, yangi hosil kirgan davrda sabzavot va meva narxlari pasayishi mumkin. Ammo bir mavsumdan keyingi saqlash va transport xarajatlari qayta narxni oshiradi. Shuningdek, zaxiralar yetarli darajada boyitilmagan bo‘lsa, bozorda taklif yetishmovchiligi paydo bo‘ladi va narxlar o‘sadi. 

Hozir davlat oziq-ovqat bozorida barqarorlikni ta’minlash tizimlarini joriy etmoqda. Masalan, Prezident tomonidan yil davomida bozorda narxlarni muhofaza qilish va strategik zaxiralarni boshqarish tizimi joriy etilishi haqida qarorlar qabul qilingan. Bu tizim qattiq narx bo‘ronlari yoki juda tez o‘zgarishlar hodisalaridan himoyalashga qaratilgan. Sodda qilib aytganda, oziq‑ovqat mahsulotlari narxining keskin o‘zgarishi bu yagona omildan kelib chiqmaydigan, bir necha iqtisodiy, mavsumiy va tashqi sharoitlar natijasidir. 

Ayniqsa, taklif va talab balansining muvozanatsizligi, import hamda ichki ishlab chiqarish darajasi, mavsumiy omillar va zaxira bilan bog‘liq tahlillar, davlatning bozorni barqarorlashtirish choralari birlashganda, bozorda narxlar tez va dinamik ravishda o‘zgarishi kuzatiladi. 

Aholi kundalik xaridda ko‘proq ehtiyotkor bo‘lishi, mavsumiy mahsulotlarga qarab xarid qilish va bozor narxlarini kuzatib borishi kerak. Davlat tomonidan joriy etilayotgan tizimlar esa uzoq muddatda narxlar barqarorligini saqlashga xizmat qiladi. 

– Go‘sht, ayniqsa, mol va qo‘y go‘shti narxlari bozorda sezilarli darajada oshib bormoqda. Mazkur tendensiya qanday omillar bilan bog‘liq? 

– Ko‘rinib turibdiki, go‘sht narxining o‘sishi bir qancha strukturalashgan omillar bilan izohlanadi. Masalan, Markaziy bank ma’lumotiga asosan, 2025-2026-yillarda mol va qo‘y go‘shti narxlari umumiy inflyatsiyadan ancha yuqori tempda o‘sdi. Shu bilan birga, go‘sht narxlari umumiy narxlar indeksida alohida o‘sish ko‘rsatdi: suyakli mol go‘shti 23,8 foiz, suyaksiz mol go‘shti 25 foiz va qo‘y go‘shti 27,2 foizgacha qimmatladi. 

O‘zbekistonda go‘sht ishlab chiqarish hajmi dunyo bo‘yicha biroz o‘sib borayotgan bo‘lsa-da, uning o‘sish sur’ati 3-4 foiz darajasidan 2025-yilda taxminan 1,5 foizga pasaydi. Bu importga bog‘liqlikni oshirdi va ichki taklifni mustahkamlashni qiyinlashtirdi. 

Hech kimga sir emas, go‘shtni qo‘shni davlatlardan import qilamiz. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2025-yilda O‘zbekiston go‘sht va go‘sht mahsulotlarini 869 million dollar qiymatda import qildi, bu yillik bo‘yicha oldingi yilga nisbatan sezilarli oshishini ko‘rsatadi. Mol go‘shti importi ham hajman va qiymatan katta o‘sdi.

Mamlakatimizda chorvachilik rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan ekinlar, cho‘ponlik maydonlari va yetishtirish resurslari cheklangan. Masalan, jazirama iqlim, suv tanqisligi va o‘simlik yemi uchun maydonlar cheklangan bo‘lishi mahsulotni qimmatlashtiradi. Bu omillar bozordagi taklifni chuqurlashtiradi va narxlarni oshiradi. 

Jahon miqyosida go‘sht narxlari ham yuqori tendensiyani namoyon etmoqda. Jahon bozorida mol go‘shti narxlari 60 yil ichida eng yuqori darajaga ko‘tarilayotgani ma’lum qilingan. Bu butun dunyo bozoridagi oziq‑ovqat xavfsizligi va inflyatsiya bosimi bilan bog‘liq murakkab holatlarning natijasidir va O‘zbekistonning ichki bozoriga ham ta’sir qiladi. 

Rivojlangan iqtisodlar bilan solishtirganda O‘zbekistonda go‘sht narxlari hali ham nisbatan arzon bo‘lib qolmoqda. Qishloq xo‘jaligi vazirligining ma’lum qilishicha, go‘sht narxi Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida ikkinchi arzon mamlakatlar qatorida turuvchi darajada. Bu bozordagi narxlar holatining umumiy munosabatini ko‘rsatadi. 

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda go‘sht narxining qimmatlashishi haqiqatan ham sodda inflyatsiyaning natijasi emas. Bu ichki ishlab chiqarish o‘sishi sustlashi, importga bog‘liqlik oshishi, taklif tomoni omillari va xalqaro bozor tendensiyalari natijasidir. Ushbu omillar birgalikda narxlar dinamikasini shakllantirmoqda va aholi savdosi uchun muhim ahamiyatga ega. 

– Yaqin istiqbolda inflyatsiya darajasi bo‘yicha qanday prognozlar mavjud? 

– So‘nggi yillarda inflyatsiyani jilovlash va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash O‘zbekistonning asosiy makroiqtisodiy vazifalaridan biri bo‘lib kelmoqda. Avval davlat rejalarida 2025-yil yakunlariga ko‘ra inflyatsiyani 5 foiz darajasiga tushirish vazifasi belgilangan edi, ammo malum sabablarga ko‘ra bu amalga oshmadi. 

Markaziy bankning 2026-2028-yillarga oid pul‑monetar siyosati yo‘nalishlarida “inflyatsiyani 5 foiz maqsad darajasiga tushirish” uzoq yillar uchun belgilangan vazifa ekanligi tasdiqlangan. Reja bo‘yicha, 
2026-yil oxirida inflyatsiyani taxminan 7-8 foiz atrofida, 2027-yilda esa inflyatsiyani 5 foizga tushirish rejalashtirilgan.

<iframe width="640" height="420" src="https://www.youtube.com/embed/s26UNwK3yjk" title="O‘zbekistonda narxlar barqarorligi qanday ta’minlanadi?" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

Shahnoza Mamaturopova, O‘zA