Европа ва Хитой янги савдо йўлини қурмоқда. Ўзбекистон эса қитъанинг нафақат логистика маркази, балки молиявий юраги ҳам бўлишга тайёр.
Нима учун бошқа давлат эмас?
Дастлаб Марказий Осиёдаги асосий манфаатдор томон сифатида Қозоғистон логистик ва молиявий марказ бўлиши режалаштирилган эди. Аммо Украинада уруш бошланганидан сўнг, Қозоғистон Европа ва АҚШнинг Россия ҳамда Эронга қарши санкцияларини четлаб ўтиш учун асосий платформага айланди. Буни рақамлар ҳам кўрсатиб турибди.
Қозоғистондан Россияга микрочип экспорти 2021 йилдаги 245 000 доллардан 2022 йилда 18 миллион долларгача ошди — бу 73 баравар кўп дегани. Электроника экспорти 35 миллион доллардан 575 миллион долларга ошди, бу 18 баравар кўп. Компьютер ускуналари экспорти эса 127 000 доллардан 296 миллион долларга ошди.
АҚШ Давлат департаменти Қозоғистонни «асосий реэкспорт маркази» деб атади. Қозоғистон ёрдамида Россия электроника маҳсулотлари импортини 2021 йилдаги кўрсаткичгача қайтара олди. Механизм оддий: ЕОИИ аъзоси сифатида Қозоғистон Россия билан 7600 километрлик чегарага ва соддалаштирилган божхона режимига эга. Ҳар қандай маҳсулотнинг импорти ва экспортига ҳеч қандай тўсиқлар йўқ.
Қозоғистон Миллий банки узоқ вақт давомида мустақил иқтисодий сиёсатнинг сўнгги қалъаси бўлиб қолди. Регулятор босимга қаршилик кўрсатди, халқаро стандартларга риоя қилди ва иккиламчи санкциялар хавфи ҳақида огоҳлантирди.
Миллий банк қаҳрамонликлари. 2022-2023 йилларда юз минглаб россияликлар Қозоғистон банкларига кириб келганидан сўнг, Миллий банк қоидаларни кучайтиришга ҳаракат қилди. 2023 йил ноябрь ойида регулятор доимий яшаш учун рухсатномага эга бўлмаган россияликларга Visa ва Mastercard карталарини беришни тақиқловчи қарорни тақдим этди. Аммо ушбу қарор лойиҳаси ҳукумат томонидан блокланди. 2024 йил февраль ойида Адлия вазирлиги Шахсий идентификация рақамларини (ИИН) масофадан рўйхатдан ўтказишни тақиқлади, аммо энди жуда кеч эди: ўша вақтга келиб, тахминан 700 000 россиялик аллақачон Қозоғистон карталарини олганди.
Миллий банк қаттиқроқ текширувларни талаб қилди. Halyk ва Center-Credit банклари 2022 йилда «Мир» карталарини қабул қилишни тўхтатди. Шунингдек, Freedom Finance 2024 йил февраль ойида Россия тўлов тизими билан барча операцияларни тўхтатди. Регулятор банкларга россияликлар ҳисоб-рақамларини алоҳида, кучайтирилган назорат гуруҳига ажратишни буюрди.
Аммо тизимли босим кучлироқ бўлиб чиқди. 2024 йилда бу мустаҳкам «қалъа» ҳам қулади.
ЦУПИС билан боғлиқ воқеа бунга ёрқин мисол. ЦУПИС — бу санкцияларга учраган ВТБ Банк иштирокида яратилган Россия ахборот тизими. Ўзбекистонда ҳам шунга ўхшаш тизимни жорий этишга уринишлар бўлган, аммо Россия бенефициарларига дарҳол рад жавоби берилган.
Қозоғистонда ишлар бошқача кечди. Депутатлар ва молиявий регуляторларнинг қаршиликларига қарамай, тизимни жорий этишга маъмурият томонидан рухсат берилди. Миллий банкнинг огоҳлантиришлари, Молия вазирлигининг иккиланишлари, депутатларнинг ноқулай саволлари бир томон бўлди, Оқ ўрданинг рухсати бошқа томон бўлди. Эндиликда санкцияга учраган ВТБ Банкининг ходимлари Қозоғистон Спорт вазирлигининг кабинетларида ўтириб олиб, Миллий банк ва вазирликларга буйруқ бермоқда. Бу бўрттириш эмас — бу айни ҳақиқат. Уруш олиб бораётган мамлакатнинг санкцияга учраган банки «иттифоқчи» давлатнинг вертикал куч тузилмасига интеграциялашган.
2024 йил июль ойида OFAC ВТБ Қозоғистонни бу банк билан ишлайдиганларга иккинчи даражали санкциялар таҳдид солувчи рўйхатга қўшди. Россияга санкцияланган товарлар етказиб бергани учун 20 дан ортиқ қозоғистонлик компаниялар АҚШ, Европа Иттифоқи ва Буюк Британия томонидан аллақачон санкцияларга учраган. Миллий банк раиси Тимур Сулейменов буни парламентда тан олишга мажбур бўлди.
Қозоғистоннинг Halyk, BKM ва Почта Банк банклари ҳам санкциялар таҳдиди остида қолди. Ачинарлиси шундаки, санкциялар тизими аҳолига таъсир қилади.
2024 йил август ойида Қозоғистон бош вазир ўринбосари Серик Жумангарин Қозоғистон «санкцияларга кўр-кўрона риоя қилмаслигини» айтди. Россия Федерацияси Миллий банки (ЦУПИС) билан бўлган воқеадан сўнг, бу ўтган воқеаларни тан олиш эди: Қозоғистон расман ўз томонини танлади.
Арзон гаров савдо
Агар илгари Қозоғистон расмийлари ўз чўнтакларига тушадиган фоизлар учун мамлакатни нефть транзитида (экспортнинг 80% Россиянинг Каспий қувур линияси орқали ўтади), интернетда (барча трафик Россия орқали фильтрланади) Россияга қарам қилиб қўйган, фойдани «арра» қилиш учун Россия лойиҳаларини (Байқўнғир космодроми, Росатом атом электр станцияси) амалга оширган бўлсалар, энди улар яна ҳам каттароқ қадам ташлашди.
Улар санкция остидаги Россия банкини ҳукумат бошқарув тизимига қўшди. Россия том маънода 19-аср амалиётига қайтди. Қозоғистон «феодал келажакка қайтиш» лойиҳасига қўшилди.
Қирғизистон: Яна бир муваффақиятсизлик
Қирғизистон бу вазиятда муқобил вариант бўлиши мумкин эди. Лекин у Қозоғистоннинг йўлини танлади.
Керемет Банк ва Қирғизистоннинг Капитал Банки аллақачон санкцияларга учраган. Чекланган иқтисодий салоҳият, Россия иқтисодиётига тўлиқ қарамлик ва Евроосиё иқтисодий иттифоқига (ЕОИИ) аъзолиги билан мамлакат «ўрта йўлак»нинг молиявий маркази бўлишга даъво қила олмайди.
Нима учун айнан Ўзбекистон?
Европа ва Хитой Россияни четлаб ўтувчи ишончли транспорт йўлагига қизиқиш билдирмоқда. Молиявий логистика ҳар доим товар логистикасига эргашади. Молияни ким назорат қилса, йўлакни ҳам ўша бошқаради.
Ўзбекистон ягона реал номзод.
География: Ўзбекистон Россия билан чегарадош эмас. Йўналишлар санкцияланган ҳудудларни тўлиқ четлаб ўтади.
Сиёсат: Ўзбекистон ЕОИИ аъзоси эмас ва унга қўшилмайди. 2024 йил октябрь ойида Сенат раисининг биринчи ўринбосари Акмал Саидов якуний қарорни эълон қилди: «Қозоғистон ЕОИИда иштирок этишдан кўп фойда олмади. Ўзбекистон учун кузатувчи мақомини қолган ҳолда мустақилликни сақлаб қолиш энг мақбул ечим». Ўзбекистон 2012 йилда КХШТдан чиқиб кетди. Хорижий ҳарбий базалар ва ҳарбий блокларга аъзолик қонун билан тақиқланган.
Санкцияларга риоя қилиш: Марказий банк раиси Тимур Ишметов 2025 йил октябрь ойида: «Биз санкцияланган товарлар, ташкилотлар ёки банклар билан ишламаймиз. Бу позиция бизга банкларимиз санкцияларга дучор бўлишининг олдини олишга имкон берди» деб эълон қилди.
Натижа: Қозоғистон ва Қирғизистондагилардан фарқли ўлароқ, биронта ҳам йирик ўзбек банки санкцияларга дучор бўлмади.
Финтех инқилоби
2025 йил август ойида Tencent инвестиция киритганидан сўнг Uzum 1,5 миллиард долларга баҳоланган биринчи ўзбек компанияси бўлди. 2024 йилда компаниянинг соф фойдаси 150 миллион долларни ташкил қилди. Ойлик аудитория эса 17-20 миллион фойдаланувчига етди.
Click: 20 миллион фойдаланувчи, ойига 37 миллион транзакция. Payme: 21 миллион фойдаланувчи, тўлов ҳажми: 2023 йилда 5,2 миллиард доллар. Нақд пулсиз тўловларнинг улуши 2018 йилдаги 25% дан 2025 йилда 43% гача ошди. Яширин иқтисодиёт ЯИМнинг 50% дан 33% гача қисқарди.
Логистика: Асосий лойиҳалар
Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўли: 4,7 миллиард доллар, қурилиш ишларига 2024 йил 27 декабрда старт берилган. Қурилиш тугалланиши: 2029-2030 йил. Юк ташиш ҳажми: 15 миллион тонна. Ушбу йўналиш транзитни 900 километрга ва 7-8 кунга қисқартиради.
Транс-Афғонистон йўлаги: 2025 йил 17 июлда имзоланган келишув асосида. Нархи: 4,8-7 миллиард доллар. Етказиб бериш муддати 35 кундан 3-5 кунгача қисқаради.
Термиздаги Халқаро савдо маркази: 2024 йил 29 августда очилган. Инвестиция: 70 миллион доллар; кутилаётган айланма: йилига 1,2 миллиард доллар.
Европа ўз танловини қилди
2025 йил 3-4 апрель кунлари Самарқандда биринчи Европа Иттифоқи-Марказий Осиё саммити бўлиб ўтди. Унда 12 миллиард евролик Global Gateway инвестиция пакети эълон қилинди, шундан 10 миллиард евро транспортга мўлжалланган.
2025 йил 24 октябрда Президент Шавкат Мирзиёев Европа Иттифоқи билан 20 дан ортиқ соҳалар, жумладан, савдо, муҳим материаллар, рақамли иқтисодиёт, энергетика ва транспортни қамраб олувчи Кенгайтирилган Ҳамкорлик Шартномасини (EPCA) имзолади. 2024 йилда ЕТТБ рекорд даражадаги 938 миллион евро сармоя киритди. Ўзбекистон кетма-кет тўртинчи йил давомида ЕТТБнинг Марказий Осиёдаги инвестицияларининг энг йирик олувчиси ҳисобланади.
Рақамлар:
2024 йилда ялпи ички маҳсулот ўсиши: Ўзбекистонда 6,5%, Қозоғистонники эса 4,8%. 2025 йилнинг биринчи ярмида бу кўрсаткич Ўзбекистонда 7,2% ни ташкил этди.
UNCTAD маълумотларига кўра, Ўзбекистон 30 йил ичида биринчи марта тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар оқими бўйича Қозоғистонни ортда қолдирди: 2,84 миллиард доллар, Қозоғистонники эса 2,55 миллиард доллар.
Хитой Ўзбекистоннинг энг йирик молиявий ҳамкори сифатида Россияни ортда қолдирди. Бу мамлакат билан ҳамкорлик барча инвестициялар ва кредитларнинг 28% ни ташкил этди.
Хулоса
Танловларнинг кўплигига қарамай, Тошкент «ўрта йўлак» молиявий маркази роли учун ягона вариант ҳисобланади.
Қозоғистон замонавий Швейцарияга айланиш учун барча имкониятларга эга эди. Лекин у Россиянинг «кир ювуш жойи»га айланишни танлади. Қирғизистон ҳам шу йўлдан борди ва аллақачон санкцияларга учради.
Ўзбекистон бошқа йўлни танлади — иқтисодий динамизм, технологик етакчилик ва фундаментал мустақиллик. Айнан шу нарса мамлакатимизни янги Ипак йўли учун табиий молиявий ва логистик марказга айлантиради.
Европа Парламенти вакилларининг молиявий регуляторимизга норасмий ташрифлари буни яна бир бор тасдиқлайди. Тарих бизга имконият берди. Биз уни бекорга сарфламаймиз.
Муаллиф: Александр Давлатов
Муаллифнинг фикри таҳририят фикрига мос келмаслиги мумкин.