O‘zbekiston va Turkiya Respublikalari o‘rtasidagi azaliy tarixiy, madaniy va diniy rishtalar mustahkamlanib, ishonchli strategik hamkorlikning poydevoriga aylandi. Ushbu keng qamrovli hamkorlikning eng jadal rivojlanayotgan sohalaridan biri, shubhasiz, turizmdir. Ikki mamlakat fuqarolarining o‘zaro sayohatlarga bo‘lgan qiziqishining ortishi natijasida, sayyohlar oqimi nafaqat tanilgan markazlar, balki kamroq taniqli, lekin tarixan boy hududlarga ham yo‘naltirilmoqda.

Turkiya Respublikasi Madaniyat va turizm vazirligi tashabbusi bilan Markaziy Osiyo va Ozarbayjon ommaviy axborot vositalari vakillari uchun tashkil etilgan press-tur aynan shu maqsadga – Turkiyaning sharqiy qismidagi tarixiy va madaniy merosni tanitishga qaratilgan muhim qadam bo‘ldi. Safar manzili sifatida Mush shahrining tanlanishida chuqur ma’no bor: bu hudud Turkiya tarixi va saljuqiylar davrining boshlanishi bilan uzviy bog‘liqdir. Mushning o‘ziga xos tarixiy-madaniy ahamiyati, uning turizm infratuzilmasini rivojlantirishdagi so‘nggi o‘zgarishlar ushbu maqolaning tahliliy markazini tashkil etadi.

Tarix va geografiya chorrahasidagi maskan

Tog‘lar bag‘rida, Eronga yaqin strategik hududda joylashgan Mush viloyati markazi o‘zining toza va mo‘’tadil havosi bilan ajralib turadi. Bu shahar faqatgina tabiati bilan emas, balki qadimiy tarixi bilan ham muhim. Bir paytlar Sharqiy Mesopotamiyaning bir qismi bo‘lgan Mush, Yertu va Yarmuk daryolari oralig‘idagi qulay geografik joylashuvi tufayli asrlar davomida savdo yo‘llaridagi hal qiluvchi nuqta bo‘lib xizmat qilgan. Bu esa uning madaniyatlar kesishmasida shakllanishiga va turli hukumatlar ta’siri ostida qolishiga sabab bo‘lgan.

So‘nggi yillarda Turkiya hukumati tomonidan Mush kabi sharqiy shaharlarni iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlantirishga katta e’tibor qaratilayotgani e’tiborga molik. Amalga oshirilayotgan sa’y-harakatlar natijasida 2002 yilda yangi aeroport qurildi. Bu sayyohlarning shaharga tashrifini sezilarli darajada osonlashtirdi. Shahar markazida ko‘p qavatli turar-joy binolari, savdo do‘konlarining ko‘payishi Mushning iqtisodiy faolligini va obodonchilikka qaratilayotgan e’tiborni aks ettiradi. Aholining savdo-sotiqdan tashqari, dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanishi ham mintaqaning tabiiy resurslardan samarali foydalanayotganini ko‘rsatadi.

Sulton Alp Arslon – Anadoluni ochgan qahramon

Mush shahrining buyuk tarixiy ahamiyati, eng avvalo, Saljuqiylar sultoni Alp Arslon (haqiqiy ismi Muhammad bin Dovud Chag‘iriy) va 1071 yildagi Malashgirt (Mansikert) jangi bilan uzviy bog‘liqdir. Turkiya Madaniyat va turizm vazirligi mutaxassisining ta’kidlashicha, bundan ming yillar avval turk-saljuqiylari dastlab Mush shahriga kelib joylashishgan, bu esa Mushning Turkiya tarixidagi ramziy boshlanish nuqtasi sifatidagi o‘rnini belgilaydi. 1063 yildan 1072 yilgacha hukmronlik qilgan Alp Arslonning Malashgirtdagi g‘alabasi jahon tarixida, xususan, Islom va turk tarixida tub burilish yasadi. Bu jangda Saljuqlar Vizantiya imperiyasi armiyasini tor-mor etib, imperator Roman Diogenni asir olishdi. Aynan shu jangdan so‘ng Anadolu (hozirgi Turkiya hududi) musulmonlar uchun keng ochildi va keyinchalik turk davlatchiligi va islom madaniyatining markaziga aylandi. Shu sababli, Alp Arslon "Anadoluni musulmonlar uchun ochgan qahramon" sifatida tarixda qoldi. Mush shahri markazidagi 2009 yilda o‘rnatilgan haykal ham bu buyuk shaxsga bo‘lgan doimiy ehtirom va minnatdorchilikning ifodasidir.

Ma’naviyat va me’morchilik uyg‘unligi

Mush shahri hududida ko‘plab qadimiy tarixiy-madaniy yodgorliklar saqlanib qolgan, bular mintaqaning chuqur tamaddunidan dalolat beradi.

"Murod" ko‘prigi: Mushdan 19 kilometr uzoqlikda joylashgan, 13-asrda turk-saljuqiylari tomonidan Murod daryosi ustida qurilgan bu ko‘prik alohida ahamiyatga ega. Uning uzunligi 140 metr, eni 5 metr bo‘lib, tabiiy toshlardan mohirlik bilan barpo etilgan. Bu ko‘prik faqatgina transport vositalarini o‘tkazish uchun emas, balki Sharqiy Anatoliyani G‘arbiy Anatoliya bilan bog‘lovchi tarixiy savdo va madaniy aloqalar ko‘prigi bo‘lgan. Usmoniylar davrida va yaqin o‘tmishda qayta ta’mirlanib, atrofida milliy bog‘ tashkil etilishi uning turistik jozibasini oshirdi.

"Mush Qal’asi": shahardan bir necha kilometr uzoqlikdagi tepalikda qad rostlagan bu qadimiy inshoot shaharni dushmandan himoya qilish va savdo yo‘llarini kuzatish kabi strategik maqsadlarda xizmat qilgan. Bugungi kunda qal’a atrofida sayyohlar va mahalliy aholining dam olishi uchun kafe va restoranlar tashkil qilingan bo‘lib, u yerdan Mush shahri va uni o‘rab turgan tog‘larning go‘zal manzarasi kaftdek ko‘rinib turadi.

Masjidlar: shaharda ko‘plab qadimiy masjidlar mavjud. Jumladan, 1970 yilda Sharq me’morchiligi asosida barpo etilgan Mush Muftiysi masjidi mahobati va o‘ziga xos arxitekturasi bilan sayyohlarni o‘ziga jalb qilib, shaharning ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutadi.

Turizm ko‘prigi va yangi imkoniyatlar

Mush shahriga uyushtirilgan press-tur Turkiyaning sharqiy hududlarini xalqaro turizm xaritasiga kiritish borasidagi jiddiy maqsadlarini namoyish etdi. Mushning boy tarixiy merosi, ayniqsa, uning Saljuqiylar tarixi va Islom sivilizatsiyasi uchun hal qiluvchi ahamiyati, o‘zbekistonlik sayyohlar, xususan, tarixiy va ziyorat turizmi yo‘nalishlariga qiziquvchilar uchun bebaho manzil bo‘lishi mumkin. Turkiya tomonidan infratuzilmalarni rivojlantirish (yangi aeroport, yo‘llar) va tarixiy maskanlarni obod qilish borasida amalga oshirilayotgan sa’y-harakatlar Mushning sayyohlik markazi sifatida shakllanishiga asos yaratadi. 

O‘zbekiston va Turkiya o‘rtasidagi faol hamkorlikni kengaytirish, Mush kabi tarixiy shaharlarni o‘zaro targ‘ib qilish orqali ikki tomonlama turizm almashinuvini faqat yirik shaharlar doirasida emas, geografik va madaniy jihatdan diversifikatsiya qilishga imkoniyat beradi.

 Mush – bu Anadoluga ochilgan tarixiy darvoza bo‘lib, bugungi kunda O‘zbekiston va Turkiya xalqlarini yanada yaqinlashtiruvchi turizm ko‘prigi vazifasini o‘tashga tayyor.

Rustam Haydarov.
O‘zA