Xalq vakillari hay’ati sudi instituti adolatni ta’minlashda xalqning ishtirok etish shakli bo‘lib, jinoyat protsessining demokratik funksiyalarini kuchaytirish maqsadini ko‘zlaydi. Bu institut davlat hokimiyatining bo‘linishi, oshkoraligi va bahslashuv prinsiplarini aks ettirib, dunyoning ko‘plab davlatlarining huquqiy tizimlarida qonunchilik bilan mustahkamlangan.
O‘zbekistonda prisyajli sud aholi sud tizimiga ishonchini oshirishda istiqbolli mexanizm sifatida qaraladi. 2025-yil 26-dekabrdagi O‘zbekiston Prezidenti Murojaatida sud tizimini modernizatsiya qilish va xalq ishtirokini ta’minlovchi institutlar orqali qonunchilik va adolat prinsiplarini mustahkamlash zarurligi, shu jumladan jinoyat protsesslarida xalq vakillari hay’ati sudini bosqichma-bosqich joriy etish alohida ta’kidlangan.
Xalq vakillari hay’ati sudi-bu jinoyat ishlari bo‘yicha faktlarni hal qiluvchi sudyalar (prisyajlilar)dan iborat sud organi bo‘lib, professional sudya jarayonni boshqaradi va huquqiy masalalarni hal qiladi.
Institut huquqiy tahlil va jamiyat fikrini birlashtirishi bilan xarakterlanadi, bu esa dalillarni baholashda ijtimoiy adolatni inobatga olish imkonini beradi.
An’anaviy tushunchaga ko‘ra, xalqning adolatni ta’minlashdagi ishtirok etishi jinoyat protsessining demokratik prinsiplarini amalga oshirish shakllaridan biri hisoblanadi⁷. Anglosakson huquq an’anasida xalq vakillari hay’ati sudi instituti shaxsni davlat hokimiyatining qat’iyatsizligidan himoya qilish vositasi sifatida rivojlangan.
Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda xalq vakillari hay’ati sudni joriy etish bo‘yicha qonunchilik bazasi ustida ish davom etmoqda. Jinoyat-protsessual qonunchilikda tegishli normalar hali to‘liq amalga oshirilmagan bo‘lsa-da, davlat siyosati ularni yaqin yillarda jinoyat protsesslariga integratsiya qilishga qaratilgan.
Huquqiy davlatda xalq vakillari ishtirokini konstitutsiyaviy prinsiplar asosida ta’minlash zarur, shu jumladan adolatli sudga huquq, hamda jinoyat-protsessual kodeks orqali xalq vakillari hay’atiни shakllantirish tartibi, nomzodlarga qo‘yiladigan talablar va ularning mustaqilligini kafolatlovchi protsessual mexanizmlar belgilanishi kerak.
Amerika Qo‘shma Shtatlarida xalq vakillari hay’ati sudi jinoyat va qisman fuqarolik sud jarayonida asosiy element hisoblanadi¹³. U trial by jury prinsipiga asoslangan bo‘lib, AQSH Konstitutsiyasida muhofaza qilinadi va demokratiya hamda fuqarolarni huquqiy himoya qilishning asosiy ustunlaridan biri sanaladi.
Ispaniyada xalq vakillari hay’ati sudi jinoyat jarayonining bir qismi sifatida faoliyat yuritadi va maxsus qonun bilan tartibga solinadi. Prisyajlilar muayyan kriteriylarga (fuqarolik, savodxonlik, sudlanmaganlik va hokazo) muvofiq bo‘lishi shart va ularning qarori aybdorlikni aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Qozog‘istonda xalq vakillari hay’ati sudini joriy etish tajribasi kontinental yondashuvni namoyon qiladi, shu bilan birga aralash kollegiya xususiyatlariga ega. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bu institut bahslashuv, oshkoraligi va insonparvarlik prinsiplarini amalga oshirishga, shuningdek, jamiyatda huquqiy madaniyatni oshirishga xizmat qiladi.
Xalq vakillari hay’ati sudini joriy etish bir qator muammolar bilan bog‘liq:
xalq vakillari bazasini ob’ektiv va reprezentativ shaklda tashkil qilish;
jarayonda ishtirok etuvchi fuqarolarning huquqiy savodxonligini ta’minlash;
xalq vakillarning vakolat va qonunchilik me’yorlarini aniq tartibga solish uchun jinoyat-protsessual qonunchilikni muvofiqlashtirish.
Institutni rivojlantirish istiqbollari xalqaro tajribani integratsiya qilish va fuqarolik jamiyatining adolatni ta’minlashdagi rolini oshirishda namoyon bo‘ladi.
Xalq vakillari hay’ati sudi instituti jinoyat huquqida demokratik prinsiplarni amalga oshirishning asosiy mexanizmlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston uchun uni joriy etish qonun ustuvorligini mustahkamlash, jamoat nazoratini kuchaytirish va sud tizimiga ishonchni oshirish imkoniyatini beradi. Taqqosiy huquqiy tahlil nishonlab turibdiki, xorijiy xalq vakillari hay’ati sudi modellari (AQSH, Ispaniya, Qozog‘iston) mahalliy huquqiy an’analarni inobatga olgan holda O‘zbekistonda xalqning adolatga ishtirokini samarali tashkil etish uchun qimmatli manba bo‘lishi mumkin.
R.Merzayev,
Odil sudlov akademiyasining tinglovchisi