Ўсимликлар генетик ресурслари илмий-тадқиқот институти 1924 йилда Амалий ботаника, генетика ва селекция институтининг Ўрта Осиё бўлими сифатида ташкил этилган бўлиб, Марказий Осиёда қишлоқ хўжалик экинларининг генофонди йиғилган йирик илмий ташкилотдир.

Бугунги кунда муассасада 103 ҳил қишлоқ хўжалик экинларининг 43 мингдан зиёд намуналари йиғилган. Биргина буғдойнинг 13 мингдан зиёд навлари махсус шароитларда сақланмоқда. 

2003 йилда институтда Қишлоқ хўжалиги экинлари генетик ресурслари Генбанки ташкил этилди. Муассаса ўсимликлар генетик ресурсларини илмий экспедициялар ва интродукция йўли билан бойитиш, уларни келажак авлод учун кафолатли сақлаш, селекция учун бирламчи манбаларни ажратиш, бирламчи уруғчилик ва бошқа йўналишларда фаолият юритиб келмоқда. 

- 2024 йилда институтнинг 100 йиллик юбилейи халқаро миқёсда кенг нишонланди, - дейди Ўсимликлар генетик ресурслари илмий-тадқиқот институти директори Зафар Зиёев. – Президентимиз БМТнинг 2024 йил ноябрь ойида иқлим ўзгариши бўйича бўлиб ўтган конференциясида айнан ўсимликлар генетик ресурсларига алоҳида урғу бериб ўтдилар ва барқарор генетик ресурсларни сақлаш, ягона келишувга эришиш бўйича ҳамда Марказий Осиё минтақасида келгуси йилларда қурғоқчилик бўлиши, иқлим ўзгариши жуда кучли сезилаётган ҳолатда ўсимликларнинг минтақавий генбанкини ташкил этиш юзасидан алоҳида ташаббус билан чиқдилар. 

Бу ташаббус бўйича ҳозирги кунда вазирлигимиз ҳамда Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий маркази томонидан тизимли ишлар бошланган. Республикамиз ҳукумати томонидан институтимизга қарийб 3 млн АҚШ долларига тенг маблағ ажратилди. Бу институтимиздаги миллий генбанкни қайта реконструкция қилиш, янги замонавий асбоб-ускуналар билан жиҳозлаш, генбанкни узоқ муддат сақлаш шароитига эга бўлган замонавий тадқиқотлар учун замин яратади. 

Институт ўз фаолияти давомида қишлоқ хўжалиги экинларининг генетик ресурсларини бойитиш, сақлаш, ҳар томонлама ўрганиш асосида селекция учун бирламчи манбаларни ажратиш, янги навлар яратиш ва ишлаб чиқаришга жорий этиш бўйича кўплаб таниқли олимлар тайёрлаб берди. Улар ичида академиклар, давлат мукофоти лауреатлари, 30 дан ортиқ олимлар эса турли орден ва медаллар, кўкрак нишонлари билан тақдирланди.

Масалан, ғўза намуналарини станцияда ўрганиб, турлараро чатиштиришлар, уруғланиш биологияси бўйича тенгсиз асарлар ва маҳаллий шароит учун серҳосил, касалликларга чидамли 300дан ортиқ янги навлар яратилди.

Биргина қовуннинг Ўрта Осиё худудларидан 3000 дан ортиқ маҳаллий нав ва намуналари йиғилди. Комплекс ўрганиш асосида қимматли хўжалик белгилари бўйича ажратиб олинган 96 хил қишлоқ хўжалик экинларининг 30 мингдан ортиқ намуналари бирламчи манбалар сифатида янги навлар яратиш учун республикамиз ва қўшни мамлакатларнинг 80 дан ортиқ илмий селекция масканларига етказилди.

Институт томонидан хорижий мамлакатлар билан ўзаро тажриба алмашиш, иқтидорли ёш олимларни соҳага жалб қилиш, ўсимликлар генофондини бойитиш борасида ҳам доимий равишда изланишлар олиб борилмоқда. 

<iframe width="650" height="420" src="https://www.youtube.com/embed/ZJoE1G3Iltc" title="O‘zbekiston o‘simliklari genetikasining 100 yillik faoliyati" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

Санжар Тошпўлатов, Нишонбой Абдувойитов, Улуғбек Тўхтаев, ЎзА