O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Mo‘g‘uliston Prezidenti Uxnaagiyn Xurelsuxning taklifiga binoan joriy yilning 24-25 iyun kunlari ushbu mamlakatda davlat tashrifi bilan bo‘ladi.

Bu tashrif mazmun-mohiyatiga ko‘ra tarixiy voqea, desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Nega deganda, ikki mamlakat o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar o‘rnatilgan o‘ttiz yildan ortiq vaqt davomida birinchi marta O‘zbekiston rahbari Ulan-Batorga davlat tashrifi bilan bormoqda. 

Shu ma’noda aytish mumkinki, ushbu tashrif o‘tgan yilning iyun oyida Mo‘g‘uliston Prezidenti Uxnaagiyn Хурэлсухniнг O‘zbekistonga tashrifi chog‘ida boshlangan faol siyosiy muloqotning mantiqiy davomidir.

O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston geografik jihatdan uzoq joylashgan va umumiy chegaralarga ega bo‘lmasada o‘zaro aloqalar diplomatiya, iqtisodiyot, transport, madaniyat va gumanitar sohalarda jadal rivojlanmoqda. Xususan, Toshkentda Mo‘g‘uliston elchixonasining ochilishi, hukumatlararo va parlamentlararo muloqotning faollashgani, 14 ta ikki tomonlama bitimning imzolanishi o‘zaro ishonch va sheriklikni chuqurlashtirish istagi kuchayganidan dalolat beradi. 

Shavkat Mirziyoyevning Ulan-Batorga davlat tashrifi O‘zbekiston–Mo‘g‘uliston munosabatlarida yangi bosqichni boshlab beradi. Bunda pragmatizm, o‘zaro manfaatdorlik, barqaror rivojlanish va zamonaviy muammolarga hamjihatlik bilan yondashish asosiy yo‘naltiruvchi tamoyillar hisoblanadi.

Diplomatik asoslar va siyosiy muloqot

O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston o‘rtasidagi diplomatik aloqalar 1992 yil 25 yanvarda o‘rnatilgan. O‘shandan buyon ikki tomonlama hamkorlik mo‘’tadil rivojlandi, ammo so‘nggi yillarda mamlakat rahbarlarining strategik ochiqlik siyosati tufayli bu hamkorlik yuqori bosqichga ko‘tarildi. 

Oliy darajadagi siyosiy muloqotni mustahkamlash 2024 yilda sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarildi. Mustaqillik yillarida ilk bor Mo‘g‘uliston Prezidentining O‘zbekistonga davlat tashrifi ikki tomonlama munosabatlar salohiyatini qayta baholashda muhim nuqta bo‘ldi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Mo‘g‘uliston biz uchun Osiyo mintaqasidagi an’anaviy va ishonchli hamkordir. O‘zbekiston–Mo‘g‘uliston munosabatlari do‘stlik, o‘zaro hurmat va qo‘llab-quvvatlash tamoyillariga asoslangan bo‘lib, kon’yunkturaga bog‘liq emas”.

Ikki davlat rahbarlarining samarali muzokaralari yakunlari bo‘yicha Davlatlararo munosabatlar va hamkorlik to‘g‘risidagi Qo‘shma bayonot, shuningdek, 14 ta hukumatlararo va boshqa hujjatlar imzolandi. Bu savdo va transportdan tortib fan, qishloq xo‘jaligi, xavfsizlik va ommaviy axborot vositalarigacha bo‘lgan jabhalarni o‘z ichiga oladi. Ular orasida Xalqaro avtomobil qatnovi to‘g‘risidagi bitim, Turizm sohasidagi hamkorlik dasturi, Fanlar akademiyalari va axborot agentliklari o‘rtasidagi hamkorlik to‘g‘risidagi memorandumlar, shuningdek, Qo‘shma ishbilarmonlar kengashini tashkil etish to‘g‘risidagi bayonnoma bor.

Ushbu kelishuvlarni tizimli ravishda ilgari surish maqsadida Bosh vazir o‘rinbosarlari darajasidagi Hukumatlararo komissiya tuzildi. Imzolangan hujjatlarning ijrosini nazorat qilish va yangi tashabbuslarni muvofiqlashtirish komissiyaning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.

2024 yilda Mo‘g‘ulistonning Toshkentda elchixonasi ochilgani alohida ahamiyatga ega. Marosimda davlat rahbarlari ishtirok etgani munosabatlarni institutsional jihatdan mustahkamlashga bo‘lgan siyosiy irodani namoyish etdi. Parlament diplomatiyasi ham tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston senatorlari va Mo‘g‘uliston parlamentlararo do‘stlik guruhi a’zolari o‘rtasidagi uchrashuvlar mintaqalararo hamkorlik bo‘yicha “yo‘l xaritasi”ni ishlab chiqish va davlatlararo kelishuvlar ijrosi ustidan parlament nazoratini amalga oshirishga ko‘maklashmoqda. Shuningdek, BMT va Shanxay hamkorlik tashkiloti kabi xalqaro va mintaqaviy maydonlarda muvofiqlashtirish kengaymoqda. Bu yerda Toshkent va Ulan-Bator ko‘p tomonlama muloqot, barqaror rivojlanish va xalqaro huquq tamoyillariga rioya etilishi tarafdori bo‘lib chiqmoqda.

Statistika va savdo-iqtisodiy ko‘rsatkichlar

O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston o‘rtasidagi tovar aylanmasining 2022-2024 yillarda sezilarli o‘sishi ikki tomonlama savdo hamkorligining haqiqiy rivojlanish sur’atidan dalolat beradi:

(Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining statistik hisobotlaridan olingan)

O‘sish va tuzilishi

2023 yil: tovar aylanmasi 2022 yilga nisbatan deyarli ikki baravar oshib, 14 million dollarga yetdi. Eksport 10,2 million dollarni, import esa 3,6 million dollarni tashkil etdi.

2024 yil (dastlabki 5 oyda): tovar aylanmasi allaqachon 11 million dollarni (eksport - 7,9 million dollar, import - 3,1 million dollar) tashkil etdi, bu o‘sish tendensiyasi davom etayotganini ko‘rsatmoqda.

BMTning rasmiy manbalari (COMTRADE) tasdiqlashicha, 2024 yilda O‘zbekiston tovarlarining Mo‘g‘ulistonga eksporti 26,5 million dollarga yetdi. Bu 2023 yilgi ko‘rsatkichdan (taxminan 10 million dollar) ikki barobar ko‘p.

Eksport va import tuzilmasi

O‘zbekistonning Mo‘g‘ulistonga eksporti asosan quyidagilardan iborat:

• Oziq-ovqat mahsulotlari (sabzavotlar, mevalar, oziq-ovqat mahsulotlari);
• Yengil sanoat va avtomobilsozlik mahsulotlari (jumladan, Chevrolet avtomobillari);
• To‘qimachilik va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari.

Mo‘g‘ulistondan import quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• Tirik chorva mollari, go‘sht, teri va jun;
• Mineral va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari.

2023 yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Mo‘g‘uliston O‘zbekistonga taxminan 4,6 million dollarlik qo‘y va qo‘y go‘shti yetkazib bergan. O‘zbekiston esa Mo‘g‘ulistonga 5,4 million dollarlik tovar, jumladan, uzum, mevalar, oziq-ovqat mahsulotlari, sovitish va muzlatish uskunalari, hamda yuk mashinalari yetkazib bergan. 

Iqtisodiy hamkorlik va biznes

O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston o‘rtasida strategik sohalarda o‘zaro manfaatli loyihalarni amalga oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu   ikki tomonlama iqtisodiy hamkorlik ko‘lamini izchil kengaytirmoqda. So‘nggi ikki yil davomida agrar sektor, yengil sanoat, farmatsevtika, transport va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohalariga alohida e’tibor qaratildi.

Mo‘g‘ulistondan O‘zbekistonga tirik mayda shoxli mollar yetkazib berilishi muhim voqealardan biriga aylandi. 2024 yilning yanvar oyida dastlabki reyslar amalga oshirilib, 1440 dan ortiq qo‘y yetkazib berildi. Jami 100 ming boshgacha mol import qilish rejalashtirilmoqda. Hayvonlar Navoiy viloyatidagi ixtisoslashtirilgan xo‘jaliklarga jo‘natildi. U yerda zamonaviy veterinariya va genetika standartlari asosida naslchilik ishlari olib boriladi. Shu bilan birga tomonlar Yaqin Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo eksport bozorlari talablariga mos keladigan kompleks chorvachilik va go‘shtni qayta ishlash klasterlarini,  halol mahsulotlar ishlab chiqarish hamda jun va terini chuqur qayta ishlash korxonalarini barpo etish ustida ishlamoqda.

Ulan-Batorda 2024 yilda O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan avtomobillar taqdim etilgan Chevrolet rasmiy avtodillerlik markazining ochilishi alohida e’tiborga molik. Birinchi model – Chevrolet Cobalt  xaridorga topshirildi. Bu qadam O‘zbekiston avtomobil sanoati eksport geografiyasining kengayishi, shuningdek, Mo‘g‘uliston bozorining raqobatbardosh va arzon texnikaga qiziqishi ortib borayotganini anglatadi.

Sanoat hamkorligi doirasida farmatsevtika sohasidagi loyihalar faol rivojlanmoqda. Tomonlar O‘zbekiston dori vositalarini Mo‘g‘ulistonga yetkazib berish, shuningdek, qo‘shma ishlab chiqarishlarni yo‘lga qo‘yish imkoniyatlarini muhokama qilmoqda. Istiqbolda Toshkentda Mo‘g‘uliston tomoni ishtirokida tashxis markazi tashkil etish rejalashtirilmoqda.

Qurilish materiallari, axborot texnologiyalari va to‘qimachilik sanoati sohasida ham istiqbolli loyihalarni amalga oshirish rejalashtirilgan. Bir qator Mo‘g‘uliston kompaniyalari bazalt qazib olish va qayta ishlash, raqamli yechimlar, shuningdek, o‘zbek xomashyosi asosida tayyor to‘qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish bo‘yicha qo‘shma loyihalarga sarmoya kiritishga tayyorligini bildirgan.

Samarqandda  2024 yilda o‘tkazilgan O‘zbekiston – Mo‘g‘uliston biznes-forumi, shuningdek, 2025 yil iyun oyida Toshkentda 150 dan ortiq kompaniya ishtirokida o‘tkazilgan shunga o‘xshash tadbir ishbilarmonlar hamkorligiga jiddiy turtki bo‘ldi. B2B va G2B uchrashuvlari doirasida qurilish, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati va logistika sohalarida qo‘shma loyihalar bo‘yicha kelishuvlarga erishildi. Kelgusi oylarda ikki mamlakat poytaxtlarida sanoat ko‘rgazmalari o‘tkazish va o‘zaro savdo uylarini ochish rejalashtirilgan.

Bunday tashabbuslarni Qo‘shma ishbilarmonlar kengashi, shuningdek, joriy yil oxirigacha imzolanadigan investitsiyalarni o‘zaro himoya qilish va soliqlarni tartibga solish to‘g‘risidagi bitimlar qoidalari qo‘llab-quvvatlamoqda. Ushbu chora-tadbirlar ikki mamlakat investorlari uchun qulay va bashorat qilinuvchi ishbilarmonlik muhitini yaratishga qaratilgan.

Transport va logistika

So‘nggi ikki yilda O‘zbekiston – Mo‘g‘uliston hamkorligini kengaytirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri transport-logistika majmuasi bo‘ldi. Mamlakatlarning bir-biridan geografik uzoqligi strategik jihatdan puxta o‘ylangan yechimlarni talab qiladi. Bugungi kunda tomonlar barqaror aloqa kanallarini ta’minlay oladigan infratuzilma bog‘lanishini maqsadli ravishda shakllantirib bormoqda.

Mo‘g‘uliston Prezidenti Uxnaagiyn Хурэлсухniнг 2024 yil iyun oyida Toshkentga davlat tashrifi doirasida ikkita asosiy hujjat – Xalqaro avtomobil tashuvlari to‘g‘risidagi hukumatlararo bitim va Havo qatnovi to‘g‘risidagi hukumatlararo bitim imzolandi:. Ushbu kelishuvlar mamlakatlar o‘rtasida muntazam reyslarni yo‘lga qo‘yish va soddalashtirilgan tranzit uchun huquqiy asos bo‘ldi.Tomonlar Toshkent – Ulan-Bator yo‘nalishi bo‘yicha to‘g‘ridan-to‘g‘ri aviaqatnovni yo‘lga qo‘yishga kelishib oldi. Bu O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston o‘rtasidagi birinchi muntazam havo qatnovi bo‘ladi. Dastlabki rejalarga ko‘ra, parvozlar Hunnu Air kompaniyasi tomonidan O‘zbekiston aviatsiya tuzilmalari bilan hamkorlikda 2025 yil sentyabr oyidan amalga oshiriladi. Bu poytaxtlar o‘rtasidagi yo‘l vaqtini sezilarli darajada qisqartirish, ishbilarmonlik, sayyohlik va gumanitar almashinuvlarni faollashtirish imkonini beradi.

Shu bilan bir vaqtda, avtomobil qatnovi, ayniqsa yuk tashishda rivojlanmoqda. 2024 yilda O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston xalqaro tashuvlar uchun ruxsatnomalar sonini ikki barobarga oshirdi, E-Permit elektron tizimini joriy etish bo‘yicha kelishib oldi va Xitoy hamda Qirg‘iziston orqali minimal tranzit xarajatlari bilan multimodal tashishlarni amalga oshirish imkonini beruvchi sinov yo‘nalishini ishlab chiqishni boshladi. Ushbu loyiha Mo‘g‘ulistonni Sharqiy Osiyoning haddan tashqari band kanallarini chetlab o‘tib, Markaziy Osiyo bilan bog‘laydigan muqobil savdo-logistika yo‘lagini yaratishga qaratilgan.

Muhim yutuqlardan biri UzAuto O‘zbekiston avtomobillarini Mo‘g‘ulistonga yetkazib berish boshlangani bo‘ldi. Birinchi partiya 2024 yilda Ulan-Batorga yetkazib berildi. Loyihaning o‘zi esa Xitoy orqali yo‘lga qo‘yilgan logistika tufayli amalga oshirildi. Shu tariqa, O‘zbekiston avtosanoati mahsulotlarini Sharqiy Osiyo bozorlariga olib chiqish strategiyasi amalga oshirilmoqda.

Madaniy-gumanitar hamkorlik

O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston o‘rtasidagi madaniy aloqalarni rivojlantirish har tomonlama sheriklikni chuqurlashtirish bo‘yicha umumiy yo‘nalishning ajralmas qismiga aylanmoqda. 2024-2025 yillarda gumanitar yo‘nalish jadal va mazmunli tus olib, siyosiy va iqtisodiy muloqotni ishonch va o‘zaro hurmat muhiti bilan to‘ldirdi.

Ikki mamlakat poytaxtlarida tashkil etilgan madaniyat kunlari muhim ahamiyat kasb etdi. Ushbu tadbirlar doirasida ko‘rgazmalar, konsertlar, filmlar namoyishlari, shuningdek, o‘zbek va mo‘g‘ul xalqlarining boy tarixiy-madaniy merosini namoyish etuvchi qo‘shma xalq ijodiyoti festivallari o‘tkazildi.

Madaniy dasturlar bilan bir qatorda yoshlar va sport almashinuvlari ham faol rivojlanmoqda. Sport federatsiyalari delegatsiyalarining tashriflari amalga oshirildi, do‘stona uchrashuvlar va qo‘shma mashg‘ulotlar tashkil etildi. Ikki tomonlama kelishuv doirasida Yoshlar tashabbuslari markazini tashkil etish imkoniyati, shuningdek, har ikki mamlakat o‘quvchilari va talabalari ishtirokida yoshlar oromgohlarini o‘tkazish masalalari muhokama qilinmoqda. Ustuvor yo‘nalishlardan biri ta’lim sohasidagi hamkorlikni kengaytirish bo‘ldi. Tomonlar O‘zbekiston universitetlarida, jumladan, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, Urganch universiteti va tibbiyot oliy o‘quv yurtlarida mo‘g‘ulistonlik talabalar uchun stipendiyalar taqdim etishni qayta yo‘lga qo‘yishga kelishib oldi. O‘zbekiston ikki tomonlama almashinuv doirasida Mo‘g‘uliston fuqarolari uchun kvotalarni oshirishga tayyorligini bildirdi.

Mo‘g‘uliston Prezidentining 2024 yildagi tashrifi davomida imzolangan Fanlar akademiyalari o‘rtasidagi bitimlar bu hamkorlikka qo‘shimcha rag‘bat berdi. Hozirgi kunda qo‘shma arxeologik tadqiqotlar dasturi amalga oshirilmoqda, shuningdek, universitetlar va ilmiy-tadqiqot markazlari o‘rtasida olimlar va stajyorlar almashinuvini yo‘lga qo‘yish rejalashtirilgan. Markaziy Osiyo hududida Buyuk ipak yo‘li merosini birgalikda o‘rganish loyihasi, jumladan, mo‘g‘ul mutaxassislarining Qoraqalpog‘iston va Samarqand viloyatlariga uyushtirgan o‘zbek ekspeditsiyalarida ishtiroki ham qo‘llab-quvvatlandi.

Sog‘liqni saqlash va gumanitar tashabbuslar

Hamkorlikning yangi yo‘nalishlaridan biri sog‘liqni saqlash sohasidagi o‘zaro aloqalar bo‘ldi. 2024 yilda erishilgan kelishuvlar doirasida Toshkentda Mo‘g‘uliston tibbiyot markazi filialini ochish rejalari e’lon qilindi. Ushbu loyiha ilg‘or tibbiy texnologiyalarni joriy etishga hamda tashxis qo‘yish va kasalliklarning oldini olishda klinik hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan. Shuningdek, qo‘shma farmatsevtika tashabbuslari ham rivojlanmoqda. Mo‘g‘uliston tomoni o‘zbek dori-darmon vositalarini xarid qilishga, shuningdek, O‘zbekiston hududida qo‘shma ishlab chiqarishlarni tashkil etishga qiziqish bildirmoqda. Tibbiy sertifikatlarni o‘zaro tan olish va farmatsevtika mahsulotlarini ro‘yxatdan o‘tkazish tartibini soddalashtirish bo‘yicha tegishli idoralar o‘rtasida maslahatlashuvlar olib borilmoqda.

Gumanitar kun tartibida ekologik hamkorlikka alohida e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston cho‘llanish va iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash dasturlarini muvofiqlashtirish ishlarini boshladi. Tomonlar O‘zbekistonning “Yashil makon” tashabbusi bilan Mo‘g‘ulistonning “Milliard daraxt” dasturini uyg‘unlashtirish imkoniyatlarini o‘rganmoqda. Bunga qurg‘oqchil hududlarda birgalikda yashil hududlar barpo etish, o‘rmonlarni qayta tiklash va suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha tajriba almashish kabi masalalar kiradi.

Geosiyosiy va mintaqaviy vaziyat

Dengizga chiqish yo‘li bo‘lmagan va Rossiya bilan Xitoy o‘rtasida joylashgan Mo‘g‘uliston Markaziy Osiyo davlatlari bilan hamkorlikni kengaytirmoqda, mintaqani tashqi siyosatning istiqbolli yo‘nalishi sifatida ko‘rmoqda. Bunday yaqinlashuv transport aloqalarini rivojlantirish, energetika sohasidagi hamkorlikni kuchaytirish, barqaror rivojlanish bo‘yicha tajriba almashish va mintaqaviy barqarorlikni mustahkamlash uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.

Umumiy chegara yo‘qligiga qaramay, O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston tinchlikni ta’minlash, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni ilgari surish va ko‘p qirrali tashqi siyosatni shakllantirish masalalarida o‘xshash yondashuvlarni namoyon etmoqda. Global o‘zgarishlar sharoitida ikki mamlakat ham sheriklik aloqalarini xilma-xil qilishga intilmoqda, mintaqaviy platformalarda faol ishtirok etmoqda. Xususan, Mo‘g‘ulistonning “Markaziy Osiyo +” formatiga qiziqishi hamda SHHT va Turkiy davlatlar tashkiloti kabi tuzilmalar bilan institutsional hamkorlikka tayyorligi uning mintaqa bilan yaqinlashish yo‘lini tasdiqlaydi.

Multimodal transport yo‘nalishlarini yaratishga, jumladan, Mo‘g‘ulistonning Janubiy va Markaziy Osiyo bozorlariga chiqishi uchun O‘zbekistonning logistika imkoniyatlaridan foydalanishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bundan tashqari, “Milliard daraxt” va “Yashil makon” tashabbuslari o‘rtasidagi hamkorlik orqali iqlim o‘zgarishi muammolariga nisbatan umumiy mintaqaviy yondashuv mustahkamlanmoqda.

Xulosa

So‘nggi ikki yil ichida O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston o‘rtasidagi munosabatlarning rivojlanishi alohida aloqalardan tizimli va ko‘p qirrali hamkorlikka o‘tishni namoyon etmoqda. Ishonchli siyosiy muloqot, qo‘shma iqtisodiy loyihalarning yo‘lga qo‘yilishi, gumanitar almashinuvlarning kengayishi va transport infratuzilmasining mustahkamlanishi barqaror hamkorlik uchun mustahkam poydevor yaratmoqda.

Mo‘g‘uliston Prezidentining 2024 yilda Toshkentga davlat tashrifi ikki tomonlama munosabatlarning yangi bosqichini belgilab bergan tarixiy voqea bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Ulan-Batorga davlat tashrifi qabul qilingan qarorlarni amalga oshirish va uzoq muddatli dasturlarni ishga tushirishga urg‘u bergan holda, ushbu ijobiy rivojlanishning davomi bo‘ladi.

Hurmat, pragmatizm va barqaror rivojlanishga intilish har ikki mamlakat manfaatlariga mos keladi. Mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlash sharoitida O‘zbekiston va Mo‘g‘uliston kelajakka qaratilgan keng qamrovli strategik sheriklik modelini yaratmoqda. Bu sheriklik nafaqat ikki tomonlama munosabatlarda, balki Markaziy va Sharqiy Osiyoda yangi rivojlanish markazlarini shakllantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.

                                               Abduaziz XIDIROV,
O‘zA sharhlovchisi