АОКАда бўлиб ўтган брифингда Ўзбекистон касаба уюшмалари Федерацияси раиси маслаҳатчиси Ҳаётжон Шарипов Ўзбекистон касаба уюшмалари ташкил топганининг 120 йиллиги юзасидан маълумот берди.

Таъкидланганидек, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан инсон манфаатлари йўлида кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Инсон қадрини улуғлаш, унинг қонуний манфаатларини таъминлаш мақсадида олиб борилаётган ушбу изчил ислоҳотларда касаба уюшмалари ҳам фаол иштирок этмоқда.

Ўзбекистон касаба уюшмалари Федерацияси томонидан касаба уюшмаларининг жамиятдаги ролини ошириш асносида мазкур жамоат ташкилотининг тарихи, хусусан, илк касабачилик ҳаракатининг пайдо бўлиши омилларини ўрганиш борасида ҳам тизимли ишлар олиб борилмоқда. Шу мақсадда махсус ишчи гуруҳи тузилиб, Ўзбекистон Фанлар академияси Тарих институти, Ўзбекистон Миллий архиви, Ўзбекистон Кинофотофоно ҳужжатлари миллий архиви, Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси архиви, Ўзбекистон Миллий кутубхонасининг Нодир, алоҳида қимматли ва ноёб нашрлар бўлими, Ўзбекистон тарихи музейи ва бошқа қатор илмий муассасаларда етук тарихчи олимлар, илмий ходимлар, шарқшунослар билан тадқиқот ишлари олиб борилди.

Бундан ташқари Россия Федерациясининг Санкт-Петербург шаҳрида жойлашган Россия давлат тарихи архиви фонди ҳамда Россия миллий кутубхонасида беш мингдан ортиқ ҳужжатлар устида ўрганишлар олиб борилиб, Ўзбекистон касаба уюшмалари тарихига оид қимматли маълумотлар аниқланди. Шунингдек, Туркистон генерал губернаторлигида ишчилар ҳаракатига оид чоп этилган «Туркистон», «Ишчилар дунёси», «Хуршид», «Тараққий» ва «Самарқанд» газеталарининг 500 дан ортиқ сонлари ўрганилди.

Тарихий манбалар ишчи-ходимларнинг илк касаба уюшмалари XIX асрнинг иккинчи ярмида Англия ва Америкада вужудга келган бўлса, ХХ асрнинг бошларида Туркистон ўлкасида илк касабачилик ҳаракати бошланганини кўрсатмоқда. Тадқиқотларга кўра, бутун жаҳонда бўлгани каби Туркистон заминида ҳам касаба уюшмалари пайдо бўлишидан олдин ишчи-хизматчилар турли тўгарак, йиғин ва уюшмаларга бирлаша бошлаган. 1905 йилда Тошкентда ишчиларнинг 15 та ана шундай тўгараги фаолият юритган.

Тадқиқотларга кўра, Ўзбекистон касаба уюшмалари қарийб 120 йиллик тарихга эга бўлиб, ўлкадаги илк касаба уюшмалари 1905 йилда темир йўл ишчилари ва алоқа ходимлари томонидан ташкил этилган.

1905 йилнинг кузида темир йўл уюшмасининг Туркистон бўлими ташкил этилган. 1906 йилнинг бошида у Ўрта Осиё ва Оренбург – Тошкент темир йўлларининг 8 минг нафар ишчи-ходимларини ўзида бирлаштирган. 1906 йилнинг 1 июлида Тошкентда бўлиб ўтган Бутунроссия темир йўл уюшмаси Туркистон бўлимининг биринчи қурултойида Ўрта Осиё ва Оренбург – Тошкент темир йўллари ишчи-ходимларининг Устави қабул қилинган. Ушбу ҳужжатнинг нусхаси Ўзбекистон касаба уюшмалари тарихи музейида сақланмоқда.

Архив ҳужжатларида 1905 йил 24 октябрда Тошкентда Почта-телеграф ишчиларининг умумий йиғилиши бўлиб ўтгани, унда Почта-телеграф уюшмасининг Туркистон бўлимини ташкил этиш бўйича қарор қабул қилингани, ушбу ишларни бошқариш учун қўмита аъзолари сайлангани баён этилган.

1905 йилнинг февралида Ўрта Осиё темир йўлларининг Тошкентдаги бош устахонасида Оренбург – Тошкент темир йўлининг тахминан 400, Ўрта Осиё темир йўли Тошкент бош устахоналарининг қарийб 800 нафар ишчиси ўз раҳбариятлари олдига 19 банддан иборат талабларни қўйган. Ишчи-ходимларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоялашга оид бу талабнома бугунги кундаги Жамоа шартномаларининг асл мазмунининг ифодаси дейиш мумкин.

«Самарқанд» газетасининг 1905 йил 10 июндаги 116-сонида чоп этилган «Темир йўл хизматчилари уюшмаси» номли мақолада темир йўл тизимида турли касб эгалари ва ишчи-хизматчиларни қамраб оладиган ва бирлаштирадиган касаба уюшмаларини тузиш зарурати туғилгани таъкидланган. 1905 йилнинг 13-20 декабрь кунлари Ўрта Осиё темир йўллари ишчи ва хизматчиларининг 1-Қурултойи ўтказилган. Унда январь ойидан эътиборан 8 соатлик иш кунини белгилаш тўғрисида қарор қабул қилинган. Ушбу тарихий қарорнинг қабул қилингани касаба уюшмалари ҳаракати фаолларининг йирик ғалабасидир.

Шунингдек, «Русский Туркестан» газетасининг 1905 йил декабрь ойидаги 264-сонида Тошкентда Идора хизматчилари ва бухгалтерлар касаба уюшмаси ташкил этилаётгани тўғрисида хабар берилган.

«Туркестан», «Туркестанские ведомости», «Туркестанский курьер», «Новый пут», «Вперед» газеталарида 1905-1906 йилларда нашр этилган мақола ва хабарномаларга кўра, Тикувчи ва этикдўзлар касаба уюшмаси, Официант, ошпаз ва уй хизматкорлари касаба уюшмаси, Матбаа ходимлари касаба уюшмаси, Тошкент Механика ишлаб чиқариш заводи ишчилари касаба уюшмаси, Қурувчилар касаба уюшмаси, фельдшер аёллар ва ҳамширалар касаба уюшмаси каби касаба ташкилотларининг таъсис йиғилишлари ўтказилган.

Бундан ташқари Туркистон касаба уюшмалари 1906 йилдаёқ ўз фаолиятини янада ривожлантириш, аъзоларини зарур билим ва кўникмалар билан қуроллантириш мақсадида Тошкент шаҳрида ўз кутубхонасини очгани аниқланди. Ушбу маълумот Туркистон заминида касаба уюшмаларига бўлган қизиқишнинг юқори салмоғини белгилаш билан бирга ўлка касаба уюшмалари илк қадамларини билим ва маърифат асосида ташлаганликларидан далолат беради.

Ушбу хулосалар ҳақиқатдан ҳам Туркистон заминида илк касаба уюшмалари 1905 йилда вужудга келганини тасдиқлайди.

Бу эса, келаётган 2025 йилда мамлакат касаба уюшмалари ташкил топганига 120 йил тўлишини ёрқин намоён этади.

Н.Усмонова, ЎзА