Мамлакатимизда жисмонан ва маънан  баркамол, ўз салоҳияти  ва мустаҳкам эътиқодига эга бўлган соғлом авлодни тарбиялаш янги Уйғониш – Ренессанс даврининг энг устувор вазифаларидан бирига айланди. Мазкур залворли ва масъулиятли вазифани адо этиш, юртимизнинг барча ҳудудларида жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантириш, кенг аҳоли ўртасида соғлом турмуш тарзини тарғиб этиш учун барча шароитлар яратилган. Энг замонавий спорт анжомлари билан жиҳозланган иншоотларда фарзандларимизни эмин-эркин шуғулланиши, ёши улуғ отахону-онахонларимизни ўз соғликларини тиклаши, малакали мураббийлар кўмагида иқтидорли спортчиларимизнинг Олимпиада, Осиё ўйинлари ва нуфузли халқаро мусобақаларда юртимиз байроғини баланд кўтарилиши учун барча шароитларнинг ҳозирлангани киши кўнглига таскин беради.

Юртимизда бокс, таэквондо, дзюдо, оғир ва енгил атлетика, футбол каби анъанавий спорт турлари такомили баробарида тамоман янги қишки ва мураккаб спорт турлари, триатлон, биатлон, тоғ чанғиси, муз устида хоккей, сноуборд каби спорт турларининг жадал такомилига катта аҳамият берилмоқда. Аммо спорт турлари ичида иккита соф миллий, ўзбекона спорт тури ҳам борки бу жаҳон ҳамжамияти томонидан катта қизиқиш ва иштиёқ билан ўрганилмоқда. Бу миллий кураш ва ўзбек жанг санъатидир.

 Ўтган асрнинг 80 йиллари бошида  юртимизда пинҳона-яширин шаклда каратэ спорт тури кириб келди. Жонкуяр мураббийлар мавжуд тузум тазйиқларидан қўрқиб бу спорт турини пинҳона ёпиқ залларда, баъзан ўз уйларида қизиқувчан ёшларга ўргатишарди. Хориждан олинган бадиий ва видеофильмлар орқали бу спортнинг сир-синоатини ўрганишга ҳаракат қилишарди. Ўша вақтда ёш  ўспирин йигитча бўлган Пўлат Усмонов жанг санъатлари билан қизиқиб каратэ, ушу, кикбоксинг каби спорт турларини қунт билан ўрганди. Жанговар спорт турларининг тарихини изчил ўрганган Пўлат Усмоновга бир муаммо тинчлик бермасди: “Нега қадим тарих ва бой меросга эгалик қилган улуғ аждодларимиз Жалолиддин Мангуберди, Темур Малик, Амир Темур ва темурий шаҳзодалар, улуғ шоир Заҳириддин Муҳаммад Бобур ўз жангу жадалларида қўллаган жанговар спорт турини ўрганмаймиз? Улар қўллаган жанговар усуллар ва шуғулланган спорт турларини қачон ўрганамиз?”.

Бу ёшликдаги азалий орзусини Пўлат Усмонов истиқлолдан сўнг аста-секин,босқичма-босқич, рўёбга чиқара бошлади. 2000 йилларнинг бошида жонкуяр мураббий, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган спорт устози Пўлат Усмоновнинг саъй-ҳаракати ва ташаббуси билан ўзбек жанг санъати соф миллий спорт тури сифатида ўзбек спортига олиб кирилди. Ўзбек жанг санъати бизга азалий аждодлардан мерос бўлиб келган ўзига хос қадрият ва миллий спорт тури бўлиб, инсоннинг жисмоний ва маънавий камолотини таъминловчи муҳим омил ҳисобланади. Бу мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши, жамият тараққиётига хизмат қилувчи муҳим йўналишлардан бири саналади. 

Ўзбек жанг санъатининг ўз келиб чиқиши, илдизи, ривожланиш йўллари бор. Тарихий манбаларда қайд этилишича, Яратгандан мадад сўраш, жангчиларнинг руҳий ва жисмоний тайёргарлигини таъминлаш мақсадида ов олдидан ўйин ва машқлар ўтказилган бўлса, жангдан кейинги машқлар ва рақслар шукроналик маросими тарзида бажарилган. Ушбу ўйин жараёнида ибтидоий одамлар ўлжага осонгина яқинлашишни ўргандилар, улар ниқоб кийиб ҳайвон қиёфасини олишди ва ҳайвонларнинг хатти-ҳаракатларига тақлид қилишди. “Илон овловчи лайлак” каби машҳур тақлид рақслари “Лайлак”, “Кичкинажон”, “Қади бадбахт”, “Бешқарсак”, “Лазги”, “Таёқ ўйини” каби қадимий рақсларнинг келиб чиқишини ўрганаётган тадқиқотчилар бу рақсларни талқин қилишга мойил бўлиб, қадимий ов рақсларини уларнинг маросимлари билан боғлайди. Жанг санъати усуллари ва машқлари тизими ана шу овчилик фаолияти асосида шаклланган.

Олимлар “Лазги”, “Бешқарсак”, “Давра рақси”, “Андижон рақси”, “Фарғона дилхирожи” тарихини қадимги жанговар рақслар билан боғлайдилар. Бир қатор тадқиқотлар жанг санъатининг илдизларини халқ ўйинлари билан боғлайди. Ҳарбий юришлар олдидан турли жанг санъатлари бўйича рақс ўйинлари ташкил қилинарди. Уларда асосан ёш болалар қатнашар, рақс ҳаракатларини бажариш учун эса эпчиллик, чаққонлик ва маҳорат талаб этиларди. Қиличбозлик, пичоқ отиш, тош отиш, камондан отиш ҳам катта аҳамият касб этган. Самарқандда ташкил этилган “Ҳуркач” каби ўйинлар қадимда жуда машҳур бўлган. 

Халқ амалий санъатининг барча турлари жанг санъатининг турли қирралари ва илдизларини ўзида акс эттиради. Оғзаки халқ ижодининг бир нечта намуналарида ушбу жанг санъатининг машҳур шахслари, тасвирлари, усуллари ва кўринишлари намуналари бўлмиш “Алпомиш” ва “Гўрўғли” асарларида Алпомиш ва Гўрўғли қаҳрамонлари қаҳрамон жангчи сифатида намоён бўлади. Жангчи қаҳрамоннинг асл қиёфаси, халқ идеали, энг аввало, қаҳрамоннинг адолат, ёруғ келажаги, халқ равнақи учун курашида намоён бўлади. Алпомиш Барчиной учун олиб борган жангида ўқ отиш кураш бўйича Кашъал ўлкасининг тўқсон девини енгиб Тойчихон қўшинини бир ўзи мағлуб этади. Гўрўғлининг сон-саноқсиз душман қўшинларига қарши якка ўзи жанг қилгани, унинг тенгсиз қиличбоз, найзабоз, камончи бўлганлиги достонларда тараннум этилган.

Ўзбек жанг санъатининг энг мукаммал кўринишини Амир Темур давридан қолган “Минг аскар” жанг санъати тизими ва фалсафаси мисолида янада ёрқинроқ кўриш мумкин. Курашнинг бу янгиланган тизими темурийларнинг жанг усулларининг энг яхши, мукаммал ҳаракатларини ўзида мужассам этган. Ҳар қандай салтанат ақл, адолат ва кучга асосланади. Салтанатнинг қудрати биринчи навбатда жасур аскарларда намоён бўлади. Амир Темур ўз қўшинининг ўзагини ташкил этган уч юз ўн уч алоҳида аскарни алоҳида таъкидлаб ўтган эди. “Атрофимда уч юз ўн уч олижаноб мард, зукко йигитларни тўпладим” ҳаммасининг мақсади, интилиши, сўзи амали бир эди. Токи ишни охирига етказмасликка қарор қилдилар. Ўзининг “Амир Темур”тузукларида бу сараланган жангчиларнинг беқиёс жасоратини бир неча бор таърифлаган. Улар заковат усталари, моҳир саркардалар, Темурнинг буйруғи билан қўшин сафини бузиб ташлаган халқ бўлиб, юз нафари юзбоши этиб тайинланганлар. Юзта аскардан, юзтаси мингбоши (минг аскар қўмондони) ўн икки нафари амир ул-умаро этиб тайинланган. Тарихчилар Амир Темурнинг оз сонли аскарлари билан душманларининг катта қўшинларини енгиб, қалъаларни эгаллаб олганига бир қанча мисоллар ёзиб қолдирган. 

 Ўзбекистонда хизмат кўрсатган ёшлар мураббийи, жонкуяр инсон ва фидойи олим Пўлат Усмонов томонидан тайёрланган “Ўзбек жанг санъати” номли ўқув қўлланмаси миллий-маънавий қадриятларни ўзида жамлаган спорт турига бағишланган китобдир. Мазкур ўқув қўлланманинг икки муҳим жиҳати унинг жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги заруриятини белгилайди.

Биринчиси ўқув қўлланма узоқ тарихий илдизларга эга бўлган, асрлар давомида сайқалланиб ривожланган, аммо шўро тизимининг ноқобил сиёсати боис кенг жамоатчиликдан пинҳона тутилган миллий ҳаракатли ўйинлар ва миллий руҳни ўзида жамлаган ўзбек жанг санъати тарихини ёрита олган.

 Иккинчиси ўқув қўлланмада мазкур спорт турининг келиб чиқиш тарихи, такомил босқичлари ва бугунги ҳолати, машғулотлар методикаси ва услубияти таҳлил этилган. 

Шунингдек қўлланмада ўзбек жанг санъатининг улуғ алломалар ва  ва саркардалар номи билан аталган алоҳида машқ турлари, уларнинг бажариш ҳаракат ва ҳолатлари, турли жанговар қурол-аслаҳалар билан машқ қилиш усуллари рангли безакли тарзда кўрсатиб берилган. Энг муҳими ўқув қўлланмада бу спорт тури билан шуғулланишни истовчилар учун машғулотларни бажариш техникаси, тактикаси ва ўзига хос жиҳатлари батафсил ёритилган. Бу спорт турини тамоман янгилик сифатида кенг жамоатчилик ва мутахассислар томонидан тадқиқ этишга эҳтиёж ва зарурат боис мазкур китоб  талаба ёшлар ҳукмига ҳавола этилди. 

Нодир Ғаффоров, 

Ўзбекистон давлат жисмоний тарбия ва

 спорт университети Ўзбек ва чет тиллари 

кафедраси мудири, филология фанлари доктори, профессор