"IXTIRO"

O‘zbek olimlari tomonidan ishlab chiqilgan, keramika-kompozit to‘ldirilgan plyonkalar bugun issiqxona faoliyatida sezilarli o‘zgarishlar qilishga yordam bermoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ushbu materialdan foydalanish energiya sarfini kamaytirish, namlikni saqlash va hosildorlikni bir necha barobar oshirishda yuqori natijalar bermoqda.

Plyonkaning termoregulyatsiya mexanizmi. Keramika quyosh energiyasini berilgan to‘lqin uzunligidagi impulsli nurlanishga aylantiradi:

To‘lqin uzunligi 9,7-10 mkm, bu 17-22 oS haroratga to‘g‘ri keladi. Bu tashqi muhitning har qanday haroratida sodir bo‘ladi. Boshqacha aytganda, issiqda plyonka sovutadi, salqinda esa issiqxonalardagi haroratni ko‘taradi. Bitta yuqori energiyali fotondan shunday kvant energiyali 20 va undan ortiq fotonlar hosil bo‘ladi.

To‘lqin uzunligi 620-680 nanometr, bu fotosintez uchun zarur bo‘lgan nurlanishdir. Yorug‘lik ma’lum chegaradan past bo‘lsa, fotosintez jarayoni sodir bo‘lmaydi. Agar bu nurlanish impuls tarzida berilsa, nurlanishning impulsdagi zichligi fotosintez uchun zarur bo‘lgan bo‘sag‘adan hatto qorong‘ilikda ham ancha katta bo‘ladi. 660 nm nurlanish fitoxromni faollashtiradi, u fermentlar faolligini va shunga mos ravishda o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishini boshqaradi. Konformatsion o‘zgarish hisobiga fitoxrom fermentlarning faol markazlarini ochadi va ularning faolligi 36000 martagacha oshadi.

To‘lqin uzunligi 3,2-3,6 mikron. Polietilen plyonka bu diapazonda shaffof emas. Bu nurlanish issiqxona ichida ushlanib qoladi, bu nafaqat sovuq vaqtda haroratni ushlab turishni ta’minlaydi, balki bug‘ hosil bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi, chunki plyonkadagi harorat namlikning kondensatsiyalanish jarayonini o‘tkazmaydi. Shunisi o‘ziga xoski, harorat bir xil bo‘lganligi sababli issiqxonalarda kompozit bilan bug‘lanish oddiy plyonka ostiga nisbatan 4-6 marta kam bo‘ladi.

Shuningdek, plyonka: Kecha-kunduz haroratni barqaror saqlaydi, chunki uning tarkibidagi funksional keramika quyosh nurlarini to‘plash va tarqatish xususiyatiga ega. Tungi va bulutli ob-havoda issiqlikni saqlab qolib, o‘simliklarni muzlashdan himoya qiladi. Yozgi jaziramada issiqlikni yutish orqali plyonka ostidagi haroratni me’yorida ushlab turadi.

Farg‘ona viloyatidagi “Vodiy nihol umidi” issiqxona-fermer xo‘jaligida olib borilgan tajriba natijalariga ko‘ra, ushbu plyonka oddiy uch qavatli polietilen plyonkalarga nisbatan quyidagi afzalliklarga ega ekanligi aniqlangan:

•  Gaz va yoqilg‘i sarfini 60-100% gacha kamaytirish. 
• Namlikning bug‘lanishini 4-6 baravarga qisqartirish. 
• Hosildorlikni 50-100% gacha oshirish. 
• Fotosintezni kuchaytirish va o‘simliklarning tez o‘sishi

 Fotosintez uchun yetarli yorug‘lik bo‘lmaganda, o‘simliklarning o‘sish sur’ati pasayadi. Biroq, keramika-kompozit plyonka yorug‘lik impulslarini chiqarish orqali bu jarayonni faollashtiradi. 660 nm to‘lqin uzunlikdagi yorug‘lik fitoxrom fermentlarini faollashtirib, o‘simliklarning o‘sish sur’atini oshiradi. Tadqiqotlar davomida, ushbu plyonka yordamida pomidor ko‘chatlari oddiy shisha bilan qoplangan issiqxonalarga nisbatan 1,3 barobar tezroq o‘sgan.

Ushbu plyonka maxsus texnologiya asosida ishlab chiqarilgan bo‘lib, quyidagi xususiyatlarga ega: 

• Ikki qatlamli tuzilma: Ostki qatlami keramika-kompozitdan, ustki qatlami esa polietilendan iborat. 
• Namlikni kamaytirish xususiyati: Oddiy plyonkaga nisbatan ichki yuzasida kondensatsiya hosil bo‘lishi kamroq bo‘ladi. 
• Kuchli shamollarga chidamlilik: 2015 yil 29 mart kuni bo‘lib o‘tgan kuchli shamolga bardosh berishi isbotlangan. 
• Qor bosimiga chidamlilik: 31 mart – 3 aprel oralig‘ida qalin qor yog‘ishi kuzatilgan bo‘lsa-da, issiqxona ichida qulay harorat saqlanib qolgan. 

Keramika-kompozit plyonka ekologik toza bo‘lib, quyidagi jihatlarda katta afzalliklarga ega: 

• Energiya tejovchi: Gaz yoki boshqa yoqilg‘ilarni ishlatmasdan, issiqxona ichida doimiy mo‘tadil harorat saqlanadi. 
• Suvni tejash: Kondensatsiya hosil bo‘lmasligi va namlikning bug‘lanish darajasining kamayishi tufayli suv sarfi 4-6 baravarga kamayadi. 
•  Hosildorlikni oshirish: O‘simliklarning optimal o‘sishi va qulay mikroiqlim yaratilishi natijasida mahsuldorlik sezilarli darajada oshadi. 
•  Asalarilar ushbu plyonka bilan qoplangan issiqxonalarni tanlashadi, bu esa changlanish jarayonini yaxshilab, hosildorlikni oshirishga yordam beradi. 

Shu tariqa, keramika-kompozit plyonkalar issiqxona xo‘jaliklari uchun innovatsion yechim bo‘lib, energiya tejash, hosildorlikni oshirish va ekologik xavfsizlik kabi ko‘plab afzalliklarga ega. “Vodiy nihol umidi” issiqxona-fermer xo‘jaligidagi dala sinovlari shuni ko‘rsatdiki, bu texnologiya O‘zbekistonda issiqxona xo‘jaliklarini rivojlantirishda katta istiqbolga ega. 

Ayniqsa, cho‘l hududlarini o‘zlashtirish va ekologik muammolarni hal qilishda ushbu materialdan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Tegishli tashkilotlar tomonidan jiddiy e’tibor qaratilib, ishlab chiqarishda olimlar qo‘llab-quvvatlansa, O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi mazkur ilmiy kashfiyot ortidan juda katta ijobiy natijalarga erishishi mumkin. 

<iframe width="650" height="420" src="https://www.youtube.com/embed/4t3mxsG8j1A" title="O‘zbek olimlari energiya va gazni 60 % ga tejovchi issiqxona plenkasini ishlab chiqdilar!" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

M.Eshmirzayeva, Q.To‘rayev, U.To‘xtayev, O‘zA