Дунё харитасида бир-биридан минглаб чақирим олисда жойлашган, иқлими ва табиати тамомила фарқ қилувчи икки ўлка – қорли қоялар ва фиордлар ватани Швеция ҳамда қуёшли Ўзбекистон ўртасида қандай умумийлик бўлиши мумкин? Тарихга теран назар ташланса, инсоният тақдири чегара билмаслигига, буюк Ипак йўли чорраҳасида жойлашган ўзбек замини эса асрлар давомида турли халқ вакилларини ўз бағрига олган меҳмондўст макон бўлганига гувоҳ бўламиз.

Ўзларини мағрур “свенскар” деб атовчи шведларнинг юртимиздаги тарихи, гарчи сон жиҳатдан кам бўлса-да, мазмунан бой ва қизиқарли воқеаларга тўла бўлиб, бу халқлар ўртасидаги ўзаро ҳурмат ва ҳамкорликнинг илк кўринишларидан дарак беради.

Икки халқ ўртасидаги илк тарихий учрашувлар XVIII аср бошларига, Пётр I давридаги геосиёсий ўзгаришлар палласига тўғри келади. Тарихий манбаларда 1717 йилда князь Бекович-Черкасскийнинг Хивага юриши таркибида 600 нафар швед драгуни (отлиқ аскари) бўлганлиги қайд этилган. Гарчи бу юриш ҳарбий мақсадда бошланган бўлса-да, тарихчилар бу воқеага Европа ва Ўрта Осиё цивилизацияларининг илк бевосита тўқнашуви ва танишуви сифатида қарайдилар. Ўша даврнинг мураккаб шароитига қарамай, шведларнинг ҳарбий интизоми ва Европага хос кўникмалари маҳаллий аҳолида қизиқиш уйғотган бўлиши табиий. Бу воқеа кейинчалик минтақага европалик сайёҳлар ва тадқиқотчиларнинг эътиборини тортишда ўзига хос туртки вазифасини ўтади.

Вақт ўтиши билан Ўзбекистон ҳудудидаги шведларнинг фаолияти тинчлик ва бунёдкорлик ўзанига кўчди. XIX асрнинг иккинчи ярми ва XX аср бошларига келиб, Туркистон ўлкаси саноат ва савдо ривожланаётган марказга айлангач, бу ерга турли соҳа мутахассислари оқиб кела бошлади. Таниқли тарихчи А.М.Матвеевнинг маълумотларига кўра, Туркистон генерал-губернаторлиги бошқарув тизимида билимли ва малакали швед мутахассислари фаолият юритган. Улар ўзлари билан бирга Европанинг илғор бошқарув услублари, аниқлик ва масъулият каби фазилатларни олиб кирдилар, ўлканинг модернизация жараёнида ўз ҳиссаларини қўшдилар.

Тошкент шаҳри XX аср бошида нафақат савдо, балки бағрикенглик маркази сифатида ҳам гавдаланади. 1905 йилги маълумотларга қараганда, Туркистондаги евангел-лютеран черкови жамоаси аъзолари орасида 15 нафар швед истиқомат қилган. Немис тадқиқотчиси Вильгельм Кале ушбу шведларни асосан йирик савдо компанияларининг вакиллари сифатида таърифлайди. Уларнинг аксарияти Болтиқбўйи ёки Санкт-Петербург атрофидан келган бўлиб, Тошкентда Европа сифати ва маданиятини тарғиб қилувчи зиёли қатлам вакиллари эди. Бу кичик жамоа маҳаллий аҳоли билан тинч-тотув яшаб, шаҳарнинг маданий қиёфасига ўзига хос ранг-баранглик бағишлаган.

Шведларнинг юртимиздаги энг ёрқин ва инсонпарварлик миссияси Биринчи жаҳон уруши даврига тўғри келади. 1917 йилнинг баҳорида Тошкентга Швеция Қизил Хоч жамиятининг махсус делегацияси ташриф буюрди. Хокен фон Шульман бошчилигидаги ушбу гуруҳ уруш гирдобида қолган асирларнинг ҳолидан хабар олиш, уларга тиббий ва инсоний ёрдам кўрсатишдек олижаноб мақсадни кўзлаган эди. Бу тарихий факт Тошкентнинг ўша даврдаёқ халқаро гуманитар алоқалар маркази бўлганини, швед вакиллари эса ўлкадаги ижтимоий вазиятни юмшатишда холис воситачи сифатида муҳим роль ўйнаганини кўрсатади. Уларнинг фаолияти инсонийлик ва меҳр-оқибат миллат ҳамда чегара танламаслигининг ёрқин намунаси бўлди.

Шведларнинг Ўзбекистон заминидаги илмий ва маънавий мероси ҳақида сўз кетганда, Константин Вендланд номини алоҳида тилга олиш жоиз. Асли немис ва швед илдизларига эга бўлган бу инсон ўз ҳаётини Ўрта Осиёнинг ерости бойликларини ўрганишга бағишлаган иқтидорли геолог эди. Кейинчалик тақдир тақозоси билан руҳонийлик йўлини танлаган Вендланд, 1950-йилларда Тошкент ва Ўрта Осиё епархиясида архимандрит, сўнгра иеромонах Иоанн сифатида фаолият юритди. Унинг ҳаёти – илм-фан ва маънавиятнинг уйғунлашуви, шунингдек, Ўзбекистон замини турли қараш ва эътиқод эгалари учун руҳий камолот маскани бўла олганининг исботидир.

Хулоса ўрнида айтганда, Ўзбекистондаги шведлар тарихи – бу шунчаки рақамлар ёки қуруқ фактлар йиғиндиси эмас. Бу – Шимолнинг совуққон ақл-заковати ва Шарқнинг қайноқ меҳри уйғунлашган ноёб тарихий жараёндир. 1926 йилда рўйхатга олинган 15 нафар швед вакилидан тортиб, бугунги кунга қадар давом этиб келаётган маданий алоқалар шундан далолат берадики, ўзбек замини ҳар доим эзгу ният билан келганлар учун очиқ ва меҳмондўст Ватан бўлиб қолаверади.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА