Iqtisodiyot – davlatning qon aylanish tizimi bo‘lsa, pul – bu tizimdagi qon hujayralaridir. Agar qonga virus tushsa, tana halok bo‘ladi. XVI asrda davlat iqtisodiyotiga tahdid soluvchi eng katta “virus” – bu qalbaki tangalar edi.

Oltin va kumush tangalarning sofligini buzish, ularga mis yoki qo‘rg‘oshin aralashtirish orqali boylik orttirishga urinuvchi jinoiy guruhlar har doim bo‘lgan. Bunday sharoitda davlatga nafaqat kuchli soqchilar, balki o‘tkir ko‘zli va nozik tuyg‘uli “ekspertlar” – naqqodlar kerak edi. Buxoroda bu vazifani yuksak san’at darajasida bajargan, pulning “jarangidan” uning tarkibini aniqlay oladigan noyob iste’dod egasi – Mavlono Navidiy Tuniy edi.

“Naqqod” so‘zi arab tilidan olingan bo‘lib, “tanqidchi”, “saralovchi” degan ma’nolarni anglatadi. Ammo o‘sha davrda bu atama aniq bir kasb egalariga – davlat tomonidan chiqarilgan hamda muomaladagi pullarni tekshirib turuvchi ekspertlarga nisbatan ishlatilgan. Mavlono Navidiy Tuniy shunchaki shoir emas, balki davlat moliyaviy xavfsizligining muhim bo‘g‘ini edi. Uning vazifasi bozorlarda, g‘aznada va savdo rastalarida aylanayotgan pullarning haqiqiyligini tekshirishdan iborat bo‘lgan. Bu ish o‘ta xavfli va mas’uliyatli edi, chunki qalbaki pul yasovchilar odatda ta’sirli va xavfli jinoiy guruhlar bo‘lgan. Navidiy Tuniyning ko‘zlari va qo‘llari shu darajada sezgir ediki, u tangani qo‘lga olish yoki uning jarangini eshitish orqali uning ichida qancha oltin va qancha aralashma borligini ayta olgan.

Qizig‘i shundaki, Navidiy Tuniy bu o‘ta jiddiy va texnik ishni nozik tabiatli shoirlik bilan uyg‘unlashtirgan. Uning she’riyatdagi taxallusi ham bejiz tanlanmagan bo‘lsa kerak. U olam va odamlarni ham xuddi tangalarni tekshirgandek sinchkovlik bilan o‘rgangan. Hasanxoja Nisoriyning “Muzakkiri ahbob” (“Do‘stlar yodnomasi”) asarida u haqida shunday deyiladi: “Naqqodlik amali bilan tanilgan. Olam atrofini kezib chiqib, kemayu qayiqda ko‘p yurgan, dengizlar osha sayru-gashtlar qilgan”. Demak, uning tajribasi faqat Buxoro bilan cheklanmagan, u xalqaro savdo yo‘llari va turli mamlakatlarning pul tizimlarini yaxshi bilgan. Bu global bilim unga mahalliy bozordagi eng ustamonlik bilan yasalgan qalbaki tangalarni ham fosh etish imkonini bergan.

Mavlono Navidiy Tuniyning faoliyati shuni ko‘rsatadiki, o‘sha davrda davlat xizmatida tor doiradagi mutaxassislarning o‘rni beqiyos bo‘lgan. U faqat pul tekshiruvchi emas, balki o‘z davrining “kriminalisti” edi. Uning ishini bugungi kundagi zamonaviy valyuta detektorlari yoki kimyoviy laboratoriyalar bajaradi. Ammo u bu ishni hech qanday texnologiyasiz, faqat o‘zining tabiiy sezgisi, tajribasi va bilimiga tayangan holda amalga oshirgan. Uning matla’laridan birida shunday deyiladi: “Ba xo‘lqi tashnai mo teg‘i yor jo karda...” (“Tashna tomog‘imizda yorning shamshiri joy topmish...”). Bu satrlarda balki uning kasbi bilan bog‘liq doimiy xavf-xatar va o‘tkir tig‘ ustida yurish holati ham majoziy ifodalangandir.

Xulosa qilib aytganda, Mavlono Navidiy Tuniy siymosi tarix sahifalarida ko‘pincha shoir sifatida qolgan bo‘lsa-da, uning aslida davlat iqtisodiy barqarorligini ta’minlovchi muhim shaxs bo‘lganini unutmaslik kerak. Uning hayoti ijod, san’at va davlat xizmati bir shaxs timsolida qanday mukammal uyg‘unlashishi mumkinligiga yorqin misoldir. Soxta pullar – davlatni ichdan yemiruvchi zang bo‘lsa, Navidiy Tuniy kabi naqqodlar o‘sha zangni tozalovchi va oltinning sofligini saqlovchilar edi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA