Иқтисодиёт – давлатнинг қон айланиш тизими бўлса, пул – бу тизимдаги қон ҳужайраларидир. Агар қонга вирус тушса, тана ҳалок бўлади. XVI асрда давлат иқтисодиётига таҳдид солувчи энг катта “вирус” – бу қалбаки тангалар эди.

Олтин ва кумуш тангаларнинг софлигини бузиш, уларга мис ёки қўрғошин аралаштириш орқали бойлик орттиришга уринувчи жиноий гуруҳлар ҳар доим бўлган. Бундай шароитда давлатга нафақат кучли соқчилар, балки ўткир кўзли ва нозик туйғули “экспертлар” – наққодлар керак эди. Бухорода бу вазифани юксак санъат даражасида бажарган, пулнинг “жарангидан” унинг таркибини аниқлай оладиган ноёб истеъдод эгаси – Мавлоно Навидий Туний эди.

“Наққод” сўзи араб тилидан олинган бўлиб, “танқидчи”, “сараловчи” деган маъноларни англатади. Аммо ўша даврда бу атама аниқ бир касб эгаларига – давлат томонидан чиқарилган ҳамда муомаладаги пулларни текшириб турувчи экспертларга нисбатан ишлатилган. Мавлоно Навидий Туний шунчаки шоир эмас, балки давлат молиявий хавфсизлигининг муҳим бўғини эди. Унинг вазифаси бозорларда, ғазнада ва савдо расталарида айланаётган пулларнинг ҳақиқийлигини текширишдан иборат бўлган. Бу иш ўта хавфли ва масъулиятли эди, чунки қалбаки пул ясовчилар одатда таъсирли ва хавфли жиноий гуруҳлар бўлган. Навидий Тунийнинг кўзлари ва қўллари шу даражада сезгир эдики, у тангани қўлга олиш ёки унинг жарангини эшитиш орқали унинг ичида қанча олтин ва қанча аралашма борлигини айта олган.

Қизиғи шундаки, Навидий Туний бу ўта жиддий ва техник ишни нозик табиатли шоирлик билан уйғунлаштирган. Унинг шеъриятдаги тахаллуси ҳам бежиз танланмаган бўлса керак. У олам ва одамларни ҳам худди тангаларни текширгандек синчковлик билан ўрганган. Ҳасанхожа Нисорийнинг “Музаккири аҳбоб” (“Дўстлар ёдномаси”) асарида у ҳақида шундай дейилади: “Наққодлик амали билан танилган. Олам атрофини кезиб чиқиб, кемаю қайиқда кўп юрган, денгизлар оша сайру-гаштлар қилган”. Демак, унинг тажрибаси фақат Бухоро билан чекланмаган, у халқаро савдо йўллари ва турли мамлакатларнинг пул тизимларини яхши билган. Бу глобал билим унга маҳаллий бозордаги энг устамонлик билан ясалган қалбаки тангаларни ҳам фош этиш имконини берган.

Мавлоно Навидий Тунийнинг фаолияти шуни кўрсатадики, ўша даврда давлат хизматида тор доирадаги мутахассисларнинг ўрни беқиёс бўлган. У фақат пул текширувчи эмас, балки ўз даврининг “криминалисти” эди. Унинг ишини бугунги кундаги замонавий валюта детекторлари ёки кимёвий лабораториялар бажаради. Аммо у бу ишни ҳеч қандай технологиясиз, фақат ўзининг табиий сезгиси, тажрибаси ва билимига таянган ҳолда амалга оширган. Унинг матлаъларидан бирида шундай дейилади: “Ба хўлқи ташнаи мо теғи ёр жо карда...” (“Ташна томоғимизда ёрнинг шамшири жой топмиш...”). Бу сатрларда балки унинг касби билан боғлиқ доимий хавф-хатар ва ўткир тиғ устида юриш ҳолати ҳам мажозий ифодалангандир.

Хулоса қилиб айтганда, Мавлоно Навидий Туний сиймоси тарих саҳифаларида кўпинча шоир сифатида қолган бўлса-да, унинг аслида давлат иқтисодий барқарорлигини таъминловчи муҳим шахс бўлганини унутмаслик керак. Унинг ҳаёти ижод, санъат ва давлат хизмати бир шахс тимсолида қандай мукаммал уйғунлашиши мумкинлигига ёрқин мисолдир. Сохта пуллар – давлатни ичдан емирувчи занг бўлса, Навидий Туний каби наққодлар ўша зангни тозаловчи ва олтиннинг софлигини сақловчилар эди.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА