Qadimgi dunyoning har qanday buyuk shahri kabi, Movarounnahr markazi – Samarqandning rivoji ham bevosita suv bilan bog‘liq edi. Biroq, baland tepaliklar ustida joylashgan Afrosiyob shahristonini uzluksiz obihayot bilan ta’minlash oddiy vazifa emasdi.

Bu muammoni hal qilish uchun ajdodlarimiz shunchaki ariq qazish bilan cheklanmay, o‘sha davr uchun misli ko‘rilmagan darajada murakkab va ko‘p tarmoqli suv ta’minoti tizimini yaratganlar. Bu tizim nafaqat shahar ahlini suv bilan ta’minlagan, balki uning butun topografiyasi va me’moriy qiyofasini shakllantirgan muhandislik loyihasi edi.

Arxeolog olim Abdulhamid Anorboyevning tadqiqotlariga ko‘ra, arablar istilosidan keyin ham Afrosiyob hududidagi asosiy suv arteriyalarining yo‘nalishi o‘zgarmagan va mo‘g‘ullar bosqiniga qadar faoliyat yuritishda davom etgan. Bu – tizimning naqadar puxta va uzoq muddatga mo‘ljallanganidan dalolat beradi. Shaharning suv ta’minoti asosini ikkita yirik magistral kanal tashkil etgan. Ulardan biri – Markaziy kanal bo‘lib, uning kengligi 2 metrgacha, chuqurligi esa 1,5 metrgacha yetgan. Kanal qirg‘oqlari yemirilib ketmasligi uchun toshlar, pishiq g‘isht parchalari va qalin sopol idishlar siniqlari bilan mustahkamlangan. Bu kanalning yuz yillar davomida muntazam tozalab turilgani uning atrofida to‘plangan qalin madaniy qatlamlardan ma’lum.

Ikkinchi yirik kanal – Sharqiy kanal esa hozirgi Hazrati Xizr masjidi yaqinidan Shohi Zinda majmuasi tomon oqib o‘tgan. Arxeologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu kanal ham mo‘g‘ullar istilosiga qadar faoliyat ko‘rsatgan. Eng hayratlanarlisi, balandlikda joylashgan hunarmandchilik ustaxonalari, xususan, kulolchilik markazlarini suv bilan ta’minlash masalasidir. Olima N.B.Nemsevaning taxminlariga ko‘ra, bunday joylarga suv maxsus chig‘iriq moslamalari (suv ko‘tarish g‘ildiraklari) yoki sopol quvurlar tizimi yordamida yetkazib berilgan. Chig‘iriqlarning keng qo‘llanilishi X–XIII asrlarda suv ta’minoti texnologiyasida yuz bergan ulkan yutuq edi. Bu moslamalar suvni ancha balandlikka ko‘tarish imkonini berib, shaharning eng yuqori nuqtalarini ham obihayot bilan ta’minlagan.

Shahar suv ta’minoti tizimining yana bir muhim elementi – bu jamoat hovuzlaridir. Bu ulkan suv omborlari nafaqat suv zaxirasi vazifasini bajargan, balki shahar mikroiqlimini yumshatishga, atrofni ko‘kalamzorlashtirishga ham xizmat qilgan. Arxeolog V.A.Jukov tomonidan shahristonning janubi-g‘arbiy qismida tadqiq etilgan hovuzlardan birining o‘lchamlari taxminan 100x100 metrni tashkil etgan. Bu hovuz Markaziy kanaldan suv olgan. Qazishmalar davomida hovuz tubidan XII–XIII asr boshlariga oid ko‘plab chiroqdonlar, idishlar topilgan, eng muhimi, suvga tushish uchun qurilgan zinapoyalarning qoldiqlari aniqlangan. Bu zinalar paxsadan yasalgan bo‘lib, hovuzning jamoat uchun ochiq va obod maskan bo‘lganidan darak beradi.

Qadimgi Samarqand suv ta’minoti tizimining o‘ziga xosligi shundaki, magistral kanallar va hovuzlar shaharning binolar qurilmagan bo‘sh hududlarida, qadim zamonlardayoq barpo etilgan. Keyinchalik shahar kengayib, yangi ko‘chalar va mahallalar paydo bo‘lganda, aynan shu kanallar yo‘nalishi asosiy ko‘chalarning o‘qini belgilab bergan. Ya’ni, avval suv yo‘li, keyin hayot yo‘li qurilgan. Bu esa ajdodlarimizning shaharni rejalashtirishda tabiat va infratuzilma uyg‘unligiga qanchalik katta e’tibor qaratganini ko‘rsatadi. 

Shunday qilib, Afrosiyobning suv ta’minoti tizimi – bu shunchaki ariq va hovuzlar majmuasi emas, balki aniq hisob-kitob, muhandislik yechimlari (chig‘iriq va sopol quvurlar) va strategik shaharsozlik tafakkurining mahsulidir. Bu tizim Samarqandning asrlar davomida Movarounnahrning gullagan poytaxti bo‘lib qolishini ta’minlagan asosiy omillardan biri edi. Bugungi kunda xarobaga aylangan Afrosiyob tuproqlari ostida yashiringan bu meros, ajdodlar dahosining yorqin va so‘nmas isbotidir.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA