Tasavvur qiling, IX–XIII asrlardagi Samarqand, Buxoro yoki qadimgi Nasaf (Qarshi) shahri. Hayot qaynayotgan gavjum mahallalar, hunarmandchilik ustaxonalari, savdo rastalari... Bunday zich va jo‘shqin shaharlarda tozalikni saqlash, minglab aholining salomatligini ta’minlash naqadar murakkab vazifa bo‘lganini xayolga keltirish qiyin emas.

Ko‘pchilik o‘rta asr shaharlarini antisanitariya o‘chog‘i sifatida tasavvur qiladi. Biroq, Abdulhamid Anorboyevning “O‘rta asr O‘rta Osiyo shahrining obodonchiligi (V–XIII asr boshlari)” asarida keltirilgan arxeologik dalillar butunlay boshqa manzarani – ajdodlarimizning yuksak muhandislik dahosi va shaharsozlik madaniyatini namoyon etadi.

Movarounnahr shaharlarida sanitariya muammosini hal etishda ikkita muhim va o‘zaro bog‘liq tizim – “tashnav” va “badrob” hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan. “Tashnav” – bu hovli va ustaxonalardagi oqova suvlarni yer ostiga samarali singdirish uchun mo‘ljallangan murakkab drenaj tizimidir. Bu shunchaki chuqur emas, balki aniq hisob-kitoblarga asoslangan muhandislik inshooti edi. Tashnavlarning tuzilishi hayratlanarli darajada puxta o‘ylangan. Masalan, Varaxsha shahri xarobalarida o‘rganilgan XI asrga oid turar-joy binosidagi tashnav uchta asosiy qismdan iborat bo‘lgan: markaziy vertikal quvur va unga yon tomondan kelib qo‘shiladigan ikkita tarmoq. Bu esa bir vaqtning o‘zida bir nechta xonadondan chiqadigan oqova suvlarni yagona tizimga birlashtirish imkonini bergan.

Tizimning eng yuqori qismida suv to‘planadigan maxsus pishiq g‘ishtdan terilgan hovuzcha (rezervuar) joylashgan. Suv shu yerdan sopol quvurlar orqali pastga, yer ostidagi asosiy suv singdiruvchi inshootga yo‘naltirilgan. Bu quvurlar ham alohida e’tiborga loyiq. Ular bir-biriga kiydiriladigan qilib yasalgan, uzunligi 40–45 sm, diametri esa 9–15 sm atrofida bo‘lgan. Bunday mukammal tizim suvning atrofga tarqalib, zax bosishining oldini olgan va uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yerning chuqur qatlamlariga singdirib yuborgan. Nasafdagi (hozirgi Qarshi yaqinidagi Shulliktepa) qazishmalar esa bu tizimning yanada murakkab ko‘rinishini ochib berdi. Bu yerda suv singdiruvchi quduq to‘liq pishiq g‘isht va hatto ikkita tagi teshilgan tandirdan qurilgan bo‘lib, bu uning mustahkamligini va uzoq xizmat qilishini ta’minlagan. Bunday qurilma ayniqsa qumloq tuproqli hududlar uchun o‘ta muhim bo‘lib, ajdodlarimizning mahalliy sharoitdan kelib chiqib, noyob yechimlar topa olganidan dalolat beradi.

“Badrob”lar esa “tashnav”lardan farqli o‘laroq, qattiq maishiy chiqindilar va kul uchun mo‘ljallangan chuqur o‘ralar vazifasini bajargan. Ularning keng qo‘llanilishi ko‘chalar va umumiy joylarning ifloslanishiga qarshi kurashda eng samarali vosita bo‘lgan. Afrosiyobda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, deyarli har bir xonadon va hunarmandchilik ustaxonasi o‘z “tashnav” va “badrob”iga ega bo‘lgan. Bu esa markazlashgan kanalizatsiya tizimi mavjud bo‘lmagan davr uchun ulkan yutuq edi.

Bu muhandislik yechimlarining ommalashuvida Islom dinining poklikka bo‘lgan e’tibori va VIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab shakllangan “muhtasiblik” xizmatining o‘rni beqiyos. Muhtasiblar nafaqat bozordagi narx-navo va tarozining to‘g‘riligini, balki shahar ko‘chalari, ariqlar va umumiy joylarning tozaligini ham qat’iy nazorat qilishgan. Ularning faoliyati tufayli shaharlarda sanitariya qoidalariga rioya etish kundalik turmush tarzining ajralmas qismiga aylangan.

Xulosa qilib aytganda, Movarounnahrning o‘rta asr shaharlaridagi sanitariya tizimi ibtidoiy bo‘lmagan. “Tashnav” va “badrob” kabi murakkab muhandislik inshootlarining keng tarqalgani ajdodlarimizning nafaqat qurilish va me’morchilikda, balki shahar xo‘jaligini boshqarish, atrof-muhit muhofazasi va aholi salomatligini saqlash kabi sohalarda ham yuksak bilim va tajribaga ega bo‘lganini isbotlaydi. 

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA