Qadimgi davrda xavfsizlik – hayot va mamot masalasi edi. Shaharlar shunchaki yashash joyi emas, balki ulkan istehkom, dushman hujumini qaytaruvchi murakkab “harbiy mashina” edi. Bugungi kunda biz ko‘rib turgan tepaliklar va vayronalar aslida bir paytlar dushmanlarni dahshatga solgan, o‘tib bo‘lmas devorlar va qopqonli darvozalarga ega bo‘lgan muhtasham qal’alardir. Ajdodlarimiz faqat loy va paxsadan qanday qilib bunday o‘q o‘tmas devorlarni bunyod etishgan? Nega ba’zi shaharlarning darvozalari to‘g‘ri emas, balki labirint shaklida qurilgan? Ushbu maqolada biz qadimgi istehkomlar misolida, o‘tmishning harbiy muhandislik dahosi va shaharsozlik sirlari haqida so‘z yuritamiz.

Miloddan avvalgi I ming yillik boshlarida O‘rta Osiyoda “qal’alar davri” boshlandi. Bu davrda ko‘chmanchi qabilalar va tashqi bosqinchilar xavfi kuchaygani sababli, aholi o‘z manzilgohlarini haqiqiy qal’alarga aylantira boshladi. Arxeologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Uzunqir (Qashqadaryo) va Qiziltepa (Surxondaryo) kabi yodgorliklar shunchaki devor bilan o‘ralgan qishloq emas, balki puxta o‘ylangan mudofaa rejasiga ega bo‘lgan. Masalan, Uzunqir qal’asining devorlari qalinligi bir necha metrga yetib, uning ichida o‘qchilar uchun maxsus yo‘laklar va burjlar (minoralar) qurilgan. Bu devorlar nafaqat o‘q va nayzalardan, balki qamal mashinalarining zarbalaridan ham himoya qilgan.

Eng qiziqarli jihat — “labirint” darvozalardir. Qadimgi muhandislar darvoza shaharning eng zaif nuqtasi ekanligini bilishardi. Shuning uchun ular darvoza oldida shunday yo‘lak yasashganki, dushman to‘g‘ridan-to‘g‘ri darvozaga urilish o‘rniga, tor yo‘lakka kirishga majbur bo‘lgan. Bu yo‘lakda esa ular qal’a devoridagi himoyachilar tomonidan uch tomondan o‘qqa tutilgan. Bunday taktika dushmanning son jihatdan ustunligini yo‘qqa chiqarib, oz sonli himoyachilar bilan shaharni uzoq vaqt mudofaa qilish imkonini bergan.

Yerqo‘rg‘on (qadimgi Naxshab) shahrining tuzilishi ham hayratlanarli. Bu shahar ikki qator mudofaa devori bilan o‘ralgan bo‘lib, uning hududi 340 gektardan oshadi. Bunday ulkan hududni himoya qilish uchun faqat devorlar yetarli emas edi. Shahar ichida murakkab ko‘cha tarmoqlari va mahallalar (bloklar) tizimi mavjud bo‘lib, agar dushman tashqi devorni yorib o‘tsa ham, shahar ichidagi har bir mahalla kichik qal’a vazifasini o‘tashi mumkin edi. Bu – shaharsozlikdagi “chuqurlashtirilgan mudofaa” konsepsiyasining ilk ko‘rinishlaridan biri edi.

Bundan tashqari, chegara hududlarida, masalan, So‘g‘diyona va ko‘chmanchi dasht chegarasida, Kampirdevor deb nomlangan uzun mudofaa devorlari tizimi (Qang‘ devoriga o‘xshash) mavjud bo‘lganligi haqida ma’lumotlar va arxeologik dalillar mavjud. Bu devorlar Xitoydagi Buyuk devor kabi mashhur bo‘lmasa-da, o‘z vazifasini – ya’ni dehqonchilik vohalarini ko‘chmanchilarning to‘satdan qilingan hujumlaridan himoya qilishni a’lo darajada bajargan. Bu inshootlar minglab odamlarning uyushqoq mehnati va davlatning iqtisodiy qudratisiz qurilishi mumkin emas edi.

Mazkur mudofaa tizimlarining eng yuksak cho‘qqisi – bu Afrosiyob (qadimgi Maroqand) istehkomlaridir. Makedoniyalik Aleksandr bu shaharni qamal qilganda, uning mustahkamligidan hayratga tushgan. Shahar devorlari tabiiy jarliklar va tepaliklar bilan uyg‘unlashtirilgan holda qurilgan bo‘lib, bu uni olishni deyarli imkonsiz qilgan. Faqatgina ichki xiyonat yoki uzoq muddatli qamal orqaligina bunday shaharlarni bo‘ysundirish mumkin edi. Ajdodlarimizning loy va paxsadan yaratgan bu mo‘’jizalari, ularning geometriya, fizika va harbiy taktika sohalaridagi chuqur bilimlaridan dalolat beradi. Ular qurgan “loy qalqon”lar asrlar davomida millatning omon qolishini ta’minladi.

Qadimgi O‘zbekiston qal’alari va shaharsozligi – bu shunchaki o‘tmish yodgorligi emas. Bu – xavfsizlik va tinchlikni ta’minlash yo‘lidagi aql bovar qilmas intilish va zakovatining moddiy isbotidir. Bugungi kunda biz bu vayronalarning ajdodlarimiz hayotida qanchalik muhim o‘rin tutganini yaqqol tasavvur qilishimiz qiyin, ammo bir vaqtlar aynan shu devorlar ortida buyuk madaniyat, ilm-fan va hayot gullab-yashnagan. Ular bizga tinchlikni asrash uchun nafaqat kuch, balki aql va puxta reja ham zarurligini eslatib turadi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA