Buyuk alloma Abu Nasr Forobiy nomi tilga olinganda, ko‘z oldimizda avvalo jiddiy faylasuf, o‘tkir mantiqshunos va dono arbob siymosi gavdalanadi. Biroq uning qomusiy shaxsiyatining yana bir, keng omma uchun deyarli noma’lum bo‘lgan qirrasi mavjudki, u mutafakkirning butun falsafiy dunyoqarashini tushunish uchun kalit vazifasini o‘taydi. Bu – Forobiyning musiqa ilmiga qo‘shgan beqiyos hissasi va uning musiqa nazariyasini jamiyat va davlat boshqaruvi haqidagi ta’limotlari bilan uzviy bog‘lay olganidir. Tarixchilar uning ajoyib sozanda, bastakor va hatto yangi musiqa asbobining ixtirochisi bo‘lganini rivoyat qiladilar. Lekin uning buyukligi ijrochilikda emas, balki musiqani koinot va jamiyat uyg‘unligini aks ettiruvchi falsafiy-matematik hodisa sifatida tadqiq etganidadir.

Forobiyning musiqa sohasidagi shoh asari – bu ko‘p jildli “Musiqa haqida katta kitob”dir. Bu asar shunchaki musiqa nazariyasiga oid oddiy risola emas. Unda olim tovushlarning paydo bo‘lishining tabiiy-ilmiy asoslarini, ya’ni fizikasini tushuntirishdan boshlab, musiqaviy ohanglar va kuylar uyg‘unligining matematik tamoyillarini batafsil ochib bergan. Forobiy uchun musiqa – bu hissiyotlarning tartibsiz ifodasi emas, balki aniq matematik nisbatlarga asoslangan, koinotdagi ilohiy tartibning yerdagi in’ikosi edi. U tovushlar orasidagi intervallarni, notalarning o‘zaro munosabatini aniq hisob-kitoblarga tayanib izohladi va shu orqali garmoniya, ya’ni uyg‘unlikning universal qonuniyatlarini kashf qildi. Bu asar Yaqin va O‘rta Sharqda musiqa ilmining keyingi taraqqiyoti uchun asos va qimmatli manba bo‘lib xizmat qildi.

Forobiyning daholigi shundaki, u musiqadagi uyg‘unlik qonunlarini insoniy jamiyatga ham tatbiq etadi. Uning nazdida, “Fozil odamlar shahri” – bu turli toifadagi, turli qobiliyat va vazifalarga ega bo‘lgan insonlarning o‘zaro uyg‘unlikda yashaydigan jamiyatidir. Xuddi mukammal musiqa asarida har bir nota, har bir asbobning o‘z o‘rni bo‘lgani va ular bir-birizsiz to‘liq ohangni yarata olmagani kabi, fozil shaharda ham har bir fuqaro o‘z qobiliyatiga yarasha vazifani bajarib, umumiy ezgulikka – baxt-saodatga erishishga xizmat qiladi. Bu jamiyatda hokim – mohir dirijyor kabidir. U har bir “sozanda”ning (fuqaroning) imkoniyatlarini biladi va ularni umumiy maqsad yo‘lida birlashtirib, mukammal “simfoniya”ni, ya’ni adolatli va baxtli hayotni yaratadi. Bu o‘rinda Aflotunning “Qonunlar” asariga yozgan sharhida Forobiyning qonun o‘rnatuvchi turli xislatga ega odamlarning xayrixohligiga erisha olishi kerakligi haqidagi fikri musiqadagi uyg‘unlikni eslatadi.

“Musiqa haqida katta kitob”da nafaqat nazariya, balki musiqa tarixi, o‘sha davrda Sharqda ma’lum bo‘lgan barcha musiqa asboblari va ularda ijro etish qoidalari ham batafsil bayon etilgan. Bu esa Forobiyning o‘z ishiga naqadar chuqur va atroflicha yondashganini ko‘rsatadi. Ibn Abi Usaybia keltirgan rivoyatda aytilishicha, Forobiy o‘zi yasagan ajoyib musiqa asbobi bilan odamlarni goh kuldirgan, goh yig‘latgan, goh uxlatib qo‘ygan ekan. Bu, albatta, xalq og‘zaki ijodi namunasi bo‘lsa-da, uning zamirida chuqur haqiqat bor: Forobiy musiqaning inson ruhiyatiga, uning his-tuyg‘ulariga naqadar kuchli ta’sir etishini mukammal anglagan. U o‘zining “Fozil shahar ahli qarashlari” asarida ham aholining ma’naviy-axloqiy tarbiyasiga alohida urg‘u beradi. Musiqa esa bu tarbiyaning eng ta’sirchan vositalaridan biri edi. Aflotun asarlari talqinida ham Forobiy musiqaning ruhiyatga ta’siri nihoyatda foydali ekanligini ta’kidlaydi.

Shunday qilib, Forobiy ijodida musiqa falsafadan, san’at esa davlat boshqaruvidan ajralmasdir. Uning uchun go‘zal ohang va adolatli jamiyat bir butunning ikki xil ko‘rinishi edi. Har ikkisi ham uyg‘unlik, tartib va oliy maqsadga asoslanadi. Forobiyning musiqaga oid merosini o‘rganish – bu nafaqat o‘rta asrlar san’ati bilan tanishish, balki buyuk ajdodimizning ideal jamiyat haqidagi orzularini, uning nozik didi va teran tafakkurini yanada chuqurroq anglash demakdir. U bizga shunday meros qoldirdiki, unda jamiyatni boshqarish formulasi musiqa notalari orasiga yashiringandek tuyuladi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA