"Жадидлар — миллат қаҳрамонлари" лойиҳасининг бу галги сонида маърифатпарвар жадид, тараққийпарвар уламо — Мулла Мардонқул Шоҳмуҳаммад ўғли ҳақида маълумот берилади.

Мулла Мардонқул 1882 йилда Самарқандда туғилган. Отаси Самарқанднинг оддий оиласи бўлган ҳолда ўғлини таълим олишига эътибор қаратган.

Дастлаб мактаб таълимини олиб, сўнг мадрасада таҳсил кўрган. Араб ва форс тилларини яхши ўрганган. Рус тилини мустақил равишда ўзлаштирган. У 1898 йилда самарқандлик бир ҳамроҳи билан Истанбулга саёҳат қилган. Дунё илм-фанини ўрганишни давом эттирган. Ўзининг ижтимоий-сиёсий қарашлари билан замондошлари эътиборига тушган. Февраль инқилоби арафасида ана шу қарашлари боис империя ҳукумати томонидан қамоққа олиниб Тошкент турмасида сақланган.

1917 йил февраль инқилобидан кейин ўз қарашларидан воз кечмаган ҳолда Ижтимоий-сиёсий қарашларини очиқ тарғиб қилган. 1917 йилнинг апрель ойидан Самарқандда чиқа бошлаган “Ҳуррият” газетасида бош муҳаррир бўлиб ишлаган. 1917 йилда “Мардикорлар жамияти” тузган. Бироқ унинг ўтказган тадбирлари қаршиликка учраб, бу жамият узоқ фаолият юритмай тугатилган. Шундан сўнг у касал бўлиб Россиянинг атроф шаҳарларига даволаниш учун сафар қилади. Октябрь тўнтарилишидан кейин большевиклар бошқарувидаги ҳукумат ишларига кириб ишлайди. Хусусан, 1918 йил бошларида Самарқанд уездининг милиция бошлиғига ўринбосар бўлиб ишлаган. Шу йили Самарқандда очарчилик кучайиб вилоятнинг турли қишлоқларида қозон осиб, очларга ёрдам берган.

У 1918 йил баҳорида Бухорога ҳужум қилишга ҳаракат қилаётган Колесовнинг фикридан қайтариш мақсади билан Бухорога боради. Аммо мақсади амалга ошмагач Самарқандга қайтиб ўз ишлари билан машғул бўлган. Касаллик сабаб 1918 йил ёзида бир ойлик рухсатнома билан Россиянинг марказига сафар қилади. Ортга қайтар чоғида инқилобий ҳаракатлар боис дастлаб Кавказда бЎлади, сўнг Истанбулга ўтиб бир муддат шу шаҳарда туради. Туркистонда Мухторият масаласи кўтарилгач Истанбулдан қайтиб йўл қийинчиликлари билан 1918 йилнинг қишида Чоржўй орқали Самарқандга келади. Халқнинг ижтимоий ҳаётини яхшилаш учун халқ ҳизматига киришади. У халқ орасидаги ортиқча ҳашамлар, бидатларга қарши кураш олиб борган.

Оилали. Икки фарзанднинг отаси бўлган.

Ўз даврида унинг фаолияти айрим кишиларга ёқмайди. Уни йўқ қилиш пайида 1919 йилда руслар ва большевиклар тарафдори сифатида қўлга олиниб, 1920 йилда ўлдирилади.  

<iframe width="650" height="420" src="https://www.youtube.com/embed/i5xiUvQbN9c" title="Mulla Mardonqul Shohmuhammad o`g`li " frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

М.Турдалиева, А.Аҳмедов, ЎзА