Moziy qatlarida shunday kitoblar borki, ulardagi ma’lumotlar oltindan qimmat, ammo ularni kim yozgani mavhum. 982 yil, Guzgon (Juzjon) viloyati. Bir noma’lum olim qamish qalamni qora siyohga botirib, dunyoning tuzilishi haqidagi mukammal va lo‘nda asarlardan birini yozishni boshladi. U bu kitobni mahalliy hukmdorga bag‘ishladi, lekin o‘z ismini tarixga muhrlashni istamadi yoki bunga jur’at etolmadi. Bu asar – “Hudud ul-olam min al-mashriq ilal-mag‘rib” (Mashriqdan Mag‘ribgacha olam hududlari) edi. Bu qo‘lyozma asrlar davomida yo‘qolib ketgan deb hisoblangan, faqat XIX asr oxirida tasodifan topilib, olimlarni lol qoldirgan. Nima uchun bu qadar muhim asar muallifi o‘zini yashirdi? Bu kitob shunchaki geografik tavsifmi yoki harbiy-siyosiy maqsadda yozilgan maxfiy hujjatmi?

“Hudud ul-olam” – fors tilida yozilgan ilk geografik asarlardan biri bo‘lib, uning yagona qo‘lyozma nusxasi 1892 yilda Samarqanddagi kitob do‘konidan topilgan. Bu qo‘lyozma 1258 yilda ko‘chirilgan bo‘lib, asli 982–983 yillarda Guzgon hukmdori amir Abulhoris Muhammad ibn Ahmadga atab yozilgan. Asar muqaddimasida muallif o‘z ismini keltirmaydi, balki kamtarlik bilan kitobni amirga tortiq qilayotganini aytadi.

Kitobning tuzilishi o‘sha davr an’analaridan keskin farq qiladi. Unda muallifning shaxsiy sarguzashtlari yoki “men falon joyga bordim” degan gaplari yo‘q. Bu – aniq va tizimli ma’lumotlar majmui. Asar 60 bob (maqola)dan iborat bo‘lib, unda 50 dan ortiq mamlakat va o‘lkalar, yuzlab shaharlar, tog‘lar, daryolar va qabilalar tavsiflangan. 

Asarning eng qiziq jihatlaridan biri – uning tabiiy geografiyaga bo‘lgan chuqur e’tiboridir. Muallif Osiyo tog‘larining joylashuvini shu qadar mukammal tasavvur qilganki, taniqli geograf olim Hamidulla Hasanov uning tasvirlarini zamonaviy relef xaritasi bilan solishtirib, hayratga tushgan. Kitobda tog‘ tizmalari, ularning tarmoqlari, daryolarning irmoqlari va cho‘llarning joylashuvi harbiy xaritadagidek aniqlikda berilgan. Bu esa asarning strategik ahamiyatiga ishora qiladi. Ehtimol, bu kitob hukmdor uchun qo‘shni davlatlarning imkoniyatlari, yo‘llari va tabiiy to‘siqlarini bilish uchun qo‘llanma vazifasini o‘tagandir.

Kitobda Movarounnahr, Xuroson, Tibet, Xitoy, Hindiston, Vizantiya (Rum), Rus va boshqa o‘lkalar haqida nodir ma’lumotlar mavjud. Masalan, muallif har bir viloyatning iqtisodiy holatini batafsil yoritadi: qayerdan qanday mahsulot chiqadi, qayerda qanday qazilma boyliklar bor, aholisi qanday kasb bilan shug‘ullanadi. 

“Hudud ul-olam”da keltirilgan etnografik ma’lumotlar ham o‘ta qimmatli. Muallif turkiy qabilalar – qarluqlar, o‘g‘uzlar, chigillar, to‘qqiz o‘g‘uzlar, qirg‘izlar va boshqalarning joylashuvi, urf-odatlari va boyliklari haqida yozadi. U hatto qaysi qabilaning chodirida yashashi, qaysi birining shahar qurayotganini ajratib ko‘rsatadi. Bu ma’lumotlar turkiy xalqlar tarixini o‘rganishda tengsiz manba hisoblanadi.

Asarning yana bir sirli tomoni shundaki, muallif kitobxonga ma’lum bo‘lgan narsalarni takrorlashni istamaydi. U qisqalikka, lo‘ndalikka intiladi. “Bu shahar obod, havosi xush, suvlari mo‘l” kabi qisqa iboralar orqali katta ma’noni ifodalaydi. Lekin shu qisqalik ortida ulkan bilim yotibdi. Tadqiqotchilarning fikricha, noma’lum muallif o‘z davrining barcha yirik asarlaridan – Ibn Xurdodbeh, Jayhoniy, Istaxriy va Balxiy kitoblaridan xabardor bo‘lgan va ulardan unumli foydalangan.

Hayratlanarli jihatlardan biri – asarning yozilishi “sababchisi” bo‘lgan Guzgon amiri dunyoqarashining kengligidir. Kichik bir tog‘li o‘lka hukmdori dunyoning narigi burchagidagi “Saodat orollari” yoki shimoldagi muzliklar haqida ma’lumot olishga qiziqqan. Bu o‘sha davr musulmon Sharqidagi ilmiy muhitning naqadar yuksak bo‘lganini ko‘rsatadi. Hatto chekka viloyatlarda ham shunday asarlar yaratilgan. Muallifning shaxsi haqida turli taxminlar bor: ba’zilar uni saroy kotibi, ba’zilar josus-sayohatchi, ba’zilar esa nafaqadagi harbiy deb hisoblashadi. Lekin haqiqat parda ortida qolmoqda.

“Hudud ul-olam” – muallifi noma’lum bo‘lsa-da, mazmuni bilan mangulikka daxldor asardir. Bu kitob bizga ming yil oldingi dunyoning “surati”ni taqdim etadi. Undagi har bir satr, har bir nom ajdodlarimizning dunyoni bilishga, uni tartibga solishga va anglashga bo‘lgan cheksiz ishtiyoqidan dalolat beradi. Nomi noma’lum (anonim) qolishni afzal ko‘rgan bu olim, ehtimol, shon-shuhratni emas, balki haqiqatni yetkazishni maqsad qilgandir. Va u bu maqsadiga to‘liq erishdi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA